Marrëveshja SHBA-Iran, çfarë dihet dhe çfarë mbetet ende sekret?

Presidenti amerikan Donald Trump dhe përfaqësues të Iranit kanë deklaruar përfundimin e menjëhershëm të konfliktit mes dy vendeve, duke sinjalizuar një kthesë të rëndësishme në zhvillimet gjeopolitike në Lindjen e Mesme. Trump u shpreh se “nafta do të rrjedhë sërish në të dyja anët e rajonit dhe për botën”, duke nënvizuar pritshmëritë për stabilizim ekonomik.

Megjithatë, edhe disa orë pas njoftimit, detajet konkrete të marrëveshjes mbeten të paqarta. Memorandumi i mirëkuptimit nuk është bërë publik dhe shumë çështje kyçe vijojnë të jenë të paadresuara, përfshirë statusin e Ngushticës së Hormuzit, të ardhmen e programit bërthamor iranian dhe përfshirjen e mundshme të Libanit në këtë marrëveshje.

Trump deklaroi për “The New York Times” se Shtetet e Bashkuara mund të rikthejnë sulmet ushtarake nëse Irani nuk arrin një marrëveshje për programin bërthamor në kuadër të negociatave më të gjera që pritet të nisin të premten.

Ngushtica e Hormuzit

Të dielën në mbrëmje, presidenti amerikan njoftoi se kishte autorizuar hapjen pa tarifa të Ngushticës së Hormuzit dhe heqjen e menjëhershme të bllokadës detare amerikane. Por vetëm një orë më pas, ai sqaroi se kjo lëvizje do të kushtëzohet nga nënshkrimi i një marrëveshjeje të planifikuar për të premten dhe se në fazën fillestare do të përdoret për operacione të pastrimit të minave detare.

Nga ana tjetër, kryeministri i Pakistanit, Shehbaz Sharif, i cili ka ndërmjetësuar negociatat, nuk përmendi këtë çështje në deklaratën e tij të parë. Ndërkohë, agjencia iraniane Mehr raportoi se rihapja mund të ndodhë brenda 30 ditëve, sipas kushteve të vendosura nga Teherani.

Shtetet e Bashkuara kanë kundërshtuar vazhdimisht çdo përpjekje për vendosjen e tarifave apo kontrollit të trafikut në këtë korridor strategjik detar. Edhe liderët e Britanisë së Madhe, Francës, Gjermanisë dhe Italisë kanë kërkuar që lundrimi në këtë zonë të jetë i lirë dhe pa kushte.

Pas njoftimeve, tregjet reaguan menjëherë me rënie të çmimeve të naftës. Megjithatë, ekspertët paralajmërojnë se rikuperimi i plotë i prodhimit energjetik në Gjirin Persik mund të zgjasë për shkak të dëmtimeve në infrastrukturë dhe pasigurive për sigurinë e transportit detar.

Libani

Një tjetër element i paqartë është përfshirja e Libanit në këtë marrëveshje. Zëvendësministri i Jashtëm iranian, Kazem Gharibabadi, deklaroi se marrëveshja synon “fund të përhershëm dhe të menjëhershëm të luftës në të gjitha frontet, përfshirë Libanin”.

Edhe kryeministri pakistanez Sharif konfirmoi se palët kanë rënë dakord për ndalimin e menjëhershëm të operacioneve ushtarake në të gjitha frontet. Megjithatë, Trump nuk e përmendi Libanin në deklaratat e tij, duke u fokusuar kryesisht te Hormuzi.

Kjo situatë mund të krijojë tensione me Izraelin, i cili nuk ka qenë pjesë e negociatave. Kryeministri Benjamin Netanyahu nuk reagoi menjëherë ndaj marrëveshjes, ndërsa përballet me presion të brendshëm për të vijuar operacionet kundër Iranit dhe aleatëve të tij, përfshirë Hezbollahun në Liban.

Njoftimi për marrëveshjen u shty për disa orë pas një sulmi izraelit në Bejrut, ku një ndërtesë në periferinë jugore u shkatërrua, duke lënë tre persona të vrarë dhe gjashtë të plagosur. Sipas Trumpit, ky incident ndikoi në vonesën e shpalljes.

Marrëdhëniet mes Trumpit dhe Netanyahut janë përkeqësuar për shkak të operacioneve izraelite në Liban, ndërsa raportimet mediatike flasin për pakënaqësi të hapur nga ana e presidentit amerikan.

Programi bërthamor iranian

Çështja më delikate mbetet programi bërthamor i Iranit. Trump ritheksoi se “Irani nuk do të ketë kurrë armë bërthamore”, por sipas burimeve pakistaneze, negociatat për këtë çështje do të zgjasin të paktën 60 ditë.

Presidenti amerikan paralajmëroi se në rast dështimi të këtyre bisedimeve, mund të ketë ndërhyrje të reja ushtarake nga SHBA.

Në një deklaratë të përbashkët, Britania e Madhe, Franca, Gjermania dhe Italia u shprehën të gatshme të lehtësojnë disa sanksione, nëse Irani ndërmerr hapa konkretë dhe të verifikueshëm për kufizimin e aktivitetit bërthamor.

Nga ana tjetër, Teherani këmbëngul se programi i tij ka qëllime paqësore dhe nuk ka pranuar publikisht të heqë dorë nga rezervat e uraniumit të pasuruar. Dyshohet se një pjesë e këtij materiali ndodhet në objekte që janë dëmtuar rëndë nga sulmet amerikane të vitit të kaluar.

Trump përballet gjithashtu me presion të brendshëm politik për të arritur një marrëveshje më të fortë se ajo e vitit 2015, e negociuar gjatë presidencës së Barack Obamës. SHBA u tërhoq nga ajo marrëveshje gjatë mandatit të parë të Trumpit, ndërsa Irani më pas rriti ndjeshëm nivelin e pasurimit të uraniumit.

Fati i rezervave aktuale dhe kushtet e kontrollit ndërkombëtar pritet të jenë në qendër të negociatave të ardhshme, të cilat po ndiqen nga afër edhe nga figura të rëndësishme politike në SHBA, përfshirë senatorin republikan Lindsey Graham.