Kush e çoi Vlorën në krye të SHISH-it? Pyetjet që kërkojnë përgjigje

Rasti i Vlora Hysenit është kthyer në qendër të debatit publik pas publikimit të komunikimeve të saj private, por zhurma rreth mesazheve ka lënë disi në hije pyetjen që prek drejtpërdrejt mënyrën se si funksionojnë institucionet shqiptare të sigurisë.

Si u bë që një zyrtare e larguar nga një post drejtues në Agjencinë e Kosovës për Inteligjencë të emërohej, më pak se dy vjet më vonë, në krye të Shërbimit Informativ të Shtetit?

Kjo pyetje nuk lidhet me përmbajtjen personale të komunikimeve të Hysenit dhe as me mënyrën se si interpretohen fjalë të tilla si “zemër” apo “shpirt”. Çështja është shumë më e gjerë: çfarë kontrollesh iu bënë një personi përpara se t’i besohej drejtimi i institucionit që administron një pjesë të informacionit më sensitiv të shtetit shqiptar?

Aktualisht, Vlora Hyseni është nën hetim për veprat penale të “përkrahjes së autorit të krimit” dhe “zbulimit të akteve ose të dhënave sekrete”. Pas kërkesës së SPAK-ut, Gjykata e Posaçme vendosi ndaj saj masën e “arrestit në shtëpi”, si edhe pezullimin nga detyra.

Këto janë masa procedurale dhe akuza që duhet të provohen në procesin gjyqësor. Ato nuk përbëjnë një vendim fajësie dhe Hyseni vazhdon të gëzojë prezumimin e pafajësisë.

Megjithatë, hetimi penal nuk e mbyll çështjen institucionale. Përkundrazi, ai ngre një pyetje të dytë, të veçantë: a funksionuan siç duhet mekanizmat shqiptarë të verifikimit përpara se Hysenit t’i besohej drejtimi i SHISH-it?

Nga largimi prej AKI-së te drejtimi i SHISH-it

Përgjigjet kërkojnë kthim pas në kohë.

Më 30 qershor 2021, presidentja e Kosovës, Vjosa Osmani, dhe kryeministri Albin Kurti vendosën largimin e Vlora Hysenit nga posti i zëvendësdrejtores së Agjencisë së Kosovës për Inteligjencë.

Në njoftimin publik për atë vendim nuk u bë e ditur një arsye konkrete për largimin.

Vetë fakti që një zyrtare që kishte mbajtur një pozicion të lartë në një shërbim inteligjent të një shteti tjetër ishte më pas në konsideratë për drejtimin e SHISH-it, do të duhej ta bënte historikun e saj një element të rëndësishëm të çdo procesi verifikimi.

Por rrugëtimi i Hysenit nuk përfundoi me largimin nga AKI.

Vetëm disa muaj më vonë, ajo u angazhua si këshilltare për çështjet e sigurisë pranë Kryeministrit Edi Rama.

Më 17 mars 2023, Rama e propozoi Hysenin për postin e drejtueses së Shërbimit Informativ të Shtetit. Në argumentimin e tij publik, kryeministri e vlerësoi për përgatitjen, eksperiencën dhe marrëdhëniet që, sipas tij, ajo kishte krijuar në komunitetin ndërkombëtar të inteligjencës.

Pak ditë më vonë, më 3 prill, Presidenti Bajram Begaj firmosi dekretin e emërimit të saj në krye të SHISH-it.

Kështu, brenda një periudhe relativisht të shkurtër, Hyseni kaloi nga një post i lartë në shërbimin inteligjent të Kosovës, në një pozicion këshillues pranë kreut të qeverisë shqiptare dhe më pas në drejtimin e shërbimit inteligjent të Shqipërisë.

Pikërisht kjo kronologji kërkon sot një shpjegim institucional.

Çfarë u verifikua përpara emërimit?

Në qendër të debatit nuk duhet të jetë pyetja nëse Hyseni duhej apo nuk duhej të fajësohej për shkak të vendimit të marrë në Kosovë.

Një vendim i institucioneve të një shteti tjetër nuk është automatikisht provë për ndonjë shkelje nga ana e një individi.

Por është krejt e arsyeshme të pyetet nëse autoritetet shqiptare e shqyrtuan atë ngjarje me vëmendjen që kërkonte pozicioni për të cilin ajo po propozohej.

A iu kërkua institucioneve të Kosovës informacion mbi rrethanat e largimit të Hysenit nga AKI?

Nëse po, çfarë informacioni u mor?

Cilat institucione shqiptare e shqyrtuan atë?

A pati një proces të dokumentuar verifikimi dhe cilat ishin përfundimet e tij?

Këto nuk janë pyetje që kërkojnë publikimin e sekreteve shtetërore. Përkundrazi, janë pyetje mbi mënyrën se si shteti siguron që një person i përzgjedhur për një detyrë kaq sensitive të jetë kontrolluar përpara se të marrë aksesin përkatës.

Edhe një tjetër çështje kërkon sqarim: cilat ishin alternativat e tjera të shqyrtuara për drejtimin e SHISH-it?

Nuk bëhet fjalë për një vend pune të zakonshëm ku krahasohen kandidatë në bazë të një CV-je. Drejtimi i shërbimit inteligjent është një funksion që lidhet drejtpërdrejt me sigurinë kombëtare dhe me administrimin e informacionit të klasifikuar.

Për këtë arsye, publiku ka interes legjitim të kuptojë kriteret mbi të cilat u bazua përzgjedhja.

Certifikimi i sigurisë dhe përgjegjësia institucionale

Shqipëria ka një sistem rregullash për verifikimin dhe certifikimin e sigurisë së personave që kanë akses në informacion të klasifikuar.

Qëllimi i këtyre procedurave është pikërisht identifikimi paraprak i rreziqeve që mund të lidhen me një individ përpara se atij t’i jepet akses në informacionin e mbrojtur.

Por një proces verifikimi nuk duhet të shihet thjesht si plotësimi i një procedure administrative.

Pyetja thelbësore është nëse kontrollet e kryera arrijnë të evidentojnë informacionin relevant përpara se një person të marrë një funksion me përgjegjësi të jashtëzakonshme.

Në rastin e Hysenit, kjo pyetje bëhet veçanërisht e rëndësishme për shkak të zhvillimeve të mëvonshme dhe hetimit që po zhvillohet aktualisht.

Institucionet shqiptare nuk kishin pse të merrnin si të mirëqenë se një vendim i marrë në Prishtinë nënkuptonte fajësi.

Por, përpara se të merrnin një vendim edhe më të rëndësishëm në Tiranë, kishin arsye të mjaftueshme për të kërkuar të kuptonin saktësisht rrethanat e atij largimi.

Marrëdhënia me qeverinë shqiptare

Një element tjetër që meriton të shqyrtohet është periudha gjatë së cilës Hyseni shërbeu si këshilltare për sigurinë pranë Kryeministrit.

Ky funksion tregon se emërimi në krye të SHISH-it nuk erdhi si një kontakt i parë mes saj dhe institucioneve shqiptare.

Përpara se të drejtonte shërbimin inteligjent, Hyseni kishte krijuar tashmë një marrëdhënie profesionale me qeverinë shqiptare.

Besimi politik dhe profesional është pjesë e pashmangshme e emërimeve në nivelet më të larta të administratës.

Por kur një marrëdhënie e tillë shndërrohet në autoritet mbi informacionin e klasifikuar të shtetit, ajo duhet të shoqërohet me mekanizma të pavarur kontrolli dhe verifikimi.

Pikërisht këtu qëndron një nga çështjet që kërkon përgjigje: sa i ndarë ishte procesi i kontrollit nga marrëdhënia e besimit që ishte krijuar më herët?

Mesazhet private nuk duhet të zhvendosin thelbin e çështjes

Në ditët e fundit, një pjesë e madhe e debatit publik është përqendruar te komunikimet private të Hysenit dhe mënyra se si ato janë bërë publike.

Nëse materiale që mbrohen nga sekreti hetimor janë nxjerrë në kundërshtim me ligjin, edhe kjo duhet të hetohet dhe të marrë përgjigjen përkatëse ligjore.

Por mënyra se si një material hetimor ka përfunduar në media është një çështje e ndryshme nga përmbajtja e hetimit.

Njëra lidhet me përgjegjësinë për ruajtjen e informacionit të hetimit; tjetra me dyshimet që po shqyrtohen nga organet e drejtësisë.

Në këtë kuptim, debati publik nuk duhet të reduktohet te interpretimi i komunikimeve personale, sepse pyetja institucionale mbetet e pandryshuar: nëse informacioni sekret është nxjerrë në mënyrë të paligjshme, si ishte e mundur që kjo të ndodhte brenda një strukture që ekziston pikërisht për mbrojtjen e informacionit sensitiv?

Dy procese që duhet të ndahen

Hetimi penal dhe përgjegjësia institucionale janë dy procese të ndryshme.

Drejtësia duhet të përcaktojë nëse Vlora Hyseni apo persona të tjerë nën hetim kanë kryer veprat penale për të cilat dyshohen.

Në të njëjtën kohë, institucionet shtetërore duhet të analizojnë nëse procesi i përzgjedhjes, verifikimit, certifikimit dhe mbikëqyrjes funksionoi siç duhet.

Për këtë arsye, duhet të jetë e mundur të përcaktohet se kush kërkoi informacion për të kaluarën profesionale të Hysenit, nga cilat institucione u kërkua, kush e mori dhe analizoi atë informacion dhe mbi çfarë baze u arrit në përfundimin se ajo i plotësonte kriteret për drejtimin e SHISH-it.

Po aq e rëndësishme është të sqarohet nëse kontrollet e sigurisë vazhduan gjatë ushtrimit të detyrës.

Sepse siguria e informacionit të klasifikuar nuk është një proces që mbyllet në momentin kur firmoset një dekret emërimi.

Pyetja që mbetet

Në fund, thelbi i çështjes nuk gjendet te fjalët e përdorura në komunikimet private dhe as te mënyra se si ato janë interpretuar publikisht.

Përgjigjet duhet të kërkohen në dokumentet dhe procedurat që shoqëruan emërimin.

Çfarë u kontrollua përpara se Vlora Hyseni të merrte drejtimin e SHISH-it? Çfarë informacioni u kërkua nga Kosova? Kush e shqyrtoi atë? Çfarë verifikimesh u kryen dhe cilat institucione dhanë garancinë se ajo mund të mbante një nga funksionet më sensitive të shtetit shqiptar?

Këto janë pyetjet që lidhen drejtpërdrejt me përgjegjësinë institucionale.

Dhe përgjigjet ndaj tyre do të tregonin jo vetëm çfarë ndodhi me rastin e Vlora Hysenit, por edhe sa efektiv është mekanizmi me të cilin shteti shqiptar zgjedh, kontrollon dhe mbikëqyr njerëzit që u beson sekretet e tij më të rëndësishme.