Euro bie pikiatë, guvernatori “vret miza”

Kjo është një nga temat më të nxehta dhe më sensitive të debatit ekonomik dhe publik në Shqipëri. Ndërsa Banka e Shqipërisë (BSh) mbron zyrtarisht tezën e faktorëve fundamentalë (turizmi, investimet e huaja direkte dhe remitancat), kritikët, ekspertët e pavarur dhe opozita shpesh argumentojnë se flukset e parave të jashtëligjshme luajnë një rol të madh në nënvlerësimin e euros.

Për të kuptuar nëse Banka e Shqipërisë ka bërë apo jo punën e saj në këtë drejtim, duhet parë se ku mbaron kompetenca e saj ligjore dhe ku fillon përgjegjësia e institucioneve të tjera.

1. Çfarë bën (dhe çfarë nuk bën) Banka e Shqipërisë?

Banka e Shqipërisë ka si mision kryesor stabilitetin e çmimeve dhe mbikëqyrjen e sistemit bankar. Ajo nuk është një agjenci e zbatimit të ligjit apo hetimit penal.

 Mbikëqyrja e Bankave: BSh kontrollon bankat tregtare dhe institucionet financiare jo-bankare (si zyrat e këmbimit valutor). Ajo kontrollon nëse këto institucione zbatojnë rregullat për raportimin e transaksioneve të dyshimta. Nëse një bankë pranon miliona euro pa justifikim burimi, aty ka dështuar mbikëqyrja e BSh-së.

 Ku çalon argumenti? Pjesa më e madhe e parave që hyjnë nga aktivitetet e jashtëligjshme dhe që shkojnë në sektorin e ndërtimit, shpesh nuk kalojnë përmes sistemit bankar zyrtar. Ato qarkullojnë në kesh (para në dorë). Banka e Shqipërisë nuk ka asnjë kompetencë ligjore të kontrollojë kantieret e ndërtimit apo blerjet e pasurive të paluajtshme me para në dorë.

2. Cilët janë institucionet përgjegjëse për paranë e pistë?

Kur flasim për miliona euro që qarkullojnë jashtë bankave dhe pastrohen në ndërtim, sytë dhe përgjegjësia ligjore bien mbi institucione të tjera specifike:

 Agjencia e Inteligjencës Financiare (AIF – ish DPPPP): Ky është institucioni kryesor në Shqipëri që ka për detyrë të parandalojë pastrimin e parave. Ajo mbledh të dhëna nga noterët, ndërtuesit, bankat dhe agjencitë imobiliare për çdo transaksion të dyshimtë dhe i dërgon ato në polici e prokurori.

 Noterët dhe Agjencitë Imobiliare: Ligji i detyron ata të raportojnë çdo blerje prone që bëhet me burime të dyshimta apo jashtë sistemit bankar.

 SPAK dhe Prokuroria: Janë institucionet që përdorin dosjet e inteligjencës financiare dhe hetimet e tyre për të goditur strukturat kriminale (siç ka ndodhur në rastet e fundit që përmendni).

3. Pse kritikohet Banka e Shqipërisë?

Edhe pse nuk mund të bëjë rolin e prokurorit apo të policit, Banka e Shqipërisë kritikohet për disa arsye:

 Inercia dhe Qëndrimi Pasiv: Guvernatori shpesh kritikohet se përdor një gjuhë tepër teknike dhe “akademike” për të shpjeguar rënien e euros, duke injoruar publikisht efektin që ka paraja kesh në treg. Kritikët thonë se BSh duhet të jetë më e zëshme dhe të rrisë alarmin për informalitetin e lartë.

 Licencimi i Zyrave të Këmbimit (Exchange): Edhe pse BSh kryen inspektime dhe herë pas here pezullon apo revokon licenca të zyrave të këmbimit valutor që shkelin rregullat, sërish dyshohet se një pjesë e këtyre zyrave shërbejnë si kanale për lëvizjen e parave të pajustifikuara.

Në terma ligjorë, Banka e Shqipërisë mund të mbrohet duke thënë: “Ne mbikëqyrim bankat, dhe bankat tona janë të pastra e të rregulluara”. Por në terma të realitetit ekonomik, fakti që miliona euro lëvizin jashtë sistemit bankar dhe po ndryshojnë strukturën e ekonomisë shqiptare tregon se sistemi institucional i parandalimit të pastrimit të parave në tërësi ka dështuar ose ka mbyllur sytë, duke e lënë tregun e këmbimit valutor të deformuar.