Shteti harron Vjosën

Vjosa, dikur një nga thesaret më të çmuara natyrore të vendit dhe e njohur ndërkombëtarisht si “lumi i fundit i egër në Evropë”, po përjeton një transformim dramatik. Zona e Selenicës, që vetëm pak vite më parë shërbente si vend pushimi për banorët lokalë, sot paraqet një pamje të rënduar nga mbetjet minerare, bitumi dhe depozitimet industriale. Aty ku rridhte një lumë i kristaltë, sot shtrihet një terren i nxirë, i mbushur me mbetje që i ngjajnë një fushe të madhe ndotjeje, duke e bërë statusin e Parkut Kombëtar të duket si një etiketë bosh.

Përkundër këtij realiteti të dukshëm, institucionet përgjegjëse vazhdojnë të këmbëngulin se situata është nën kontroll. Agjencia Kombëtare e Mjedisit raporton se “ujërat e Vjosës dhe të lumenjve të tjerë janë nën kufijtë e standardeve kombëtare dhe nuk paraqesin ndotje”. Ky pretendim bie në kontrast të hapur me atë që shfaqet në terren. Eksperti mjedisor Olsi Nika nga EcoAlbania e përshkruan qartë gjendjen: “Mbetjet kanë ngarkesë të lartë kimikatesh. Ato jo vetëm ndotin florën dhe faunën, por përfundojnë deri në tryezat tona, deri në indet tona.” Studiuesit theksojnë se shtrati i lumit është mbuluar nga shtresa të trasha bitumi dhe se segmentet e caktuara marrin ngjyrë të kuqe nga shkarkimet minerare, gjë që dëshmon për prani substancash të rrezikshme.

Fenomeni nuk kufizohet vetëm te Vjosa. Në Fan, përroi që vjen nga zonat minerare zbret në lumin e madh duke e ngjyrosur ujin në të kuqe. Në Kukës, pranë urës së Leshnicës, depozitat e vjetra minerare vazhdojnë të ndikojnë në cilësinë e ujit. Në Librazhd, çdo herë që bie shi, Shkumbini shndërrohet në një rrjedhë që transporton mbetje të gërryera nga depozitat e së kaluarës. Sipas specialistëve, një prej problemeve më të mëdha lidhet me mënyrën e matjes së cilësisë së ujit nga AKM-ja, e cila vlerëson “cilësinë mesatare” të rrjedhës, duke anashkaluar pikat kritike ku ndotja është më e përqendruar. “Ndotjet janë pikësore, por shndërrohen në difuze në qindra metra. Dëmi nis aty ku shkarkohet mbetja dhe përfundon te njerëzit,” shpjegon Nika.

Kjo ndotje ka pasoja të drejtpërdrejta për shëndetin publik. Zinxhiri është i qartë: mbetjet minerare shkrihen në ujë, kalojnë në algat, më tej në insekte dhe peshq, dhe në fund tek shpendët e njerëzit. Nika shton se kjo është një formë e ndotjes që ndikon çdo hallkë të ekosistemit dhe përfundon në organizmat e komuniteteve që jetojnë pranë këtyre lumenjve.

Përballë kësaj situate, reagimi institucional mbetet minimal. AKM thotë se ka vendosur masa administrative dhe gjoba, por këto masa janë të papërfillshme përballë fitimeve të kompanive minerare. “Një milion lekë të vjetra gjobë për kompani që gjeneron milionë euro në ditë? Kjo është tallje,” thekson Nika. Edhe statistikat e drejtësisë tregojnë një tablo të zymtë: vetëm 17% e krimeve mjedisore identifikohen nga policia, në prokurori ato përbëjnë vetëm 0.4% të çështjeve, dhe në gjykata nuk ka asnjë dënim për ndotjen e burimeve ujore. Sipas Mihallaq Qirjos, kjo situatë reflekton mungesën e kapaciteteve, mungesën e vullnetit dhe mungesën e rezultateve konkrete.

Ndërkohë, komunitetet që preken më shumë janë lënë të pambrojtura. Eksperti Edi Tuka thekson se banorët shpesh hezitojnë të reagojnë, sepse përballen me presion ekonomik, premtime të kota nga kompanitë, frikë nga grupet që mbrojnë interesat e tyre dhe mbi të gjitha mungesë mbështetjeje nga institucionet shtetërore. “Kur shteti nuk është në krahun tënd, por përballë teje, është e thjeshtë të dorëzohesh,” shprehet Tuka.

Në këto rrethana, lumi Vjosa, dikur simbol i natyrës së paprekur, po shndërrohet me shpejtësi në një hapësirë të dëmtuar rëndë nga aktivitetet industriale, ndërsa institucionet mjaftohen me deklarata zyrtare dhe dokumente që nuk reflektojnë realitetin në terren.