Pyetjet dhe dilemat që ngre projekti 120 milionë dollarë i qeverisë

Prezantimi i projektit “Smart City” nga kryeministri Edi Rama dhe ministrja Albana Koçiu është shoqëruar me një narrativë optimiste: siguri më e madhe, teknologji moderne, mbrojtje për fëmijët dhe shkollat, qytete më funksionale. Por pas këtij diskursi zyrtar, lindin pyetje thelbësore mbi natyrën reale të projektit, përmasat e tij dhe pasojat afatgjata që mund të ketë për liritë individuale.

Në thelb, bëhet fjalë për një investim prej rreth 120 milionë dollarësh, që parashikon zgjerimin masiv të infrastrukturës së survejimit në hapësirat publike, kryesisht në zonat urbane të mëdha. Vendosja e mijëra kamerave, pajisjeve monitoruese dhe sensorëve të zërit nuk është thjesht një përmirësim teknologjik; është një ndryshim strukturor i marrëdhënies mes shtetit dhe qytetarit.

Nga siguria publike te monitorimi i përhershëm

Qeveria e justifikon projektin si një domosdoshmëri për sigurinë publike, veçanërisht në shkolla dhe ambiente të ndjeshme. Por historia ka treguar se sistemet e ndërtuara fillimisht për qëllime të kufizuara, shpesh zgjerojnë funksionin e tyre përtej asaj që u premtua në fillim.

Kur një qytet mbulohet nga kamera, mikrofonë dhe sisteme inteligjente analizimi, kufiri mes parandalimit të krimit dhe monitorimit të përhershëm të jetës së përditshme bëhet i paqartë.

Pyetja nuk është nëse teknologjia mund të ndihmojë sigurinë, por kush e kontrollon atë, si përdoret dhe çfarë ndodh me të dhënat që grumbullohen.

Një projekt i vjetër, i rikthyer në heshtje

Ky nuk është një projekt i ri. Një nismë e ngjashme është tentuar edhe më herët, gjatë kohës kur Ministria e Brendshme drejtohej nga Saimir Tahiri. Atëherë, projekti u ndal pas refuzimit për dekretim nga presidenti i ndjerë Bujar Nishani dhe pas rezervave serioze të shprehura nga partnerë ndërkombëtarë.

Sot, projekti rikthehet i riformuluar, i paketuar si “Smart City” dhe i shitur si e mirë publike, por pa një debat të gjerë shoqëror dhe parlamentar. Rikthimi i tij në heshtje ngre dyshime mbi arsyen pse një nismë e refuzuar dikur po konsiderohet e pranueshme sot.

Financim i paqartë dhe varësi e re strategjike

Një tjetër element problematik është financimi përmes një huaje nga Fondi i Zhvillimit i Abu Dhabit, ndërsa zbatimi i projektit i besohet një kompanie të huaj saudite. Kjo formulë jo vetëm që ngre pikëpyetje mbi transparencën, por krijon edhe një varësi teknologjike dhe infrastrukturore nga aktorë të jashtëm për një sistem kritik të sigurisë kombëtare.

Në mungesë të detajeve mbi kontratat, standardet e mbrojtjes së të dhënave dhe kontrollin shtetëror mbi sistemin, mbetet e paqartë se kush do të ketë realisht akses dhe autoritet mbi këtë rrjet survejimi.

Rreziku i madh, centralizimi i të dhënave

Shqetësimi kryesor nuk qëndron vetëm te kamerat. Ai lidhet me kombinimin e këtij sistemi me databazat shtetërore ekzistuese, veçanërisht ato që administrohen nga AKSHI. Nëse survejimi fizik ndërthuret me të dhënat personale – identitetin, vendbanimin, punësimin, të ardhurat, shëndetin, udhëtimet, komunikimet – krijohet një profil i plotë digjital i çdo qytetari.

Në një sistem të shpërndarë, ku të dhënat ruhen në institucione të ndryshme, kontrolli absolut është i vështirë. Por nëse gjithçka përqendrohet në një pikë të vetme, mjafton një klikim për të pasur në ekran jetën e plotë të një individi, pa pasur nevojë për kontroll të shumëfishtë apo filtra institucionalë.

Ky është momenti ku “Smart City” rrezikon të shndërrohet në shtet survejimi.

Pyetjet që ende nuk kanë përgjigje

Deri tani, qeveria nuk ka sqaruar:

• Çfarë garancish ligjore do të mbrojnë privatësinë e qytetarëve?

• Kush ka akses në të dhënat dhe kush e kontrollon sistemin?

• Çfarë ndodh në rast abuzimi politik apo institucional?

• A ekziston një mekanizëm real mbikëqyrjeje i pavarur?

Pa këto përgjigje, çdo premtim për siguri mbetet i cunguar.

Teknologjia nuk është neutrale

Teknologjia nuk është as e mirë, as e keqe në vetvete; ajo merr formën e pushtetit që e kontrollon. Në një shtet me institucione të forta dhe balanca funksionale, sistemet inteligjente mund të shërbejnë për të mirën publike. Në një realitet ku pushteti është i centralizuar dhe transparenca e kufizuar, të njëjtat sisteme mund të kthehen në instrument kontrolli.

Prandaj, debati mbi “Smart City” nuk është debat teknologjik. Është debat politik, institucional dhe qytetar, që prek drejtpërdrejt lirinë, privatësinë dhe raportin e individit me shtetin.

Heshtja nuk është zgjidhje. Pyetjet janë legjitime dhe kërkojnë përgjigje.