“Diella”, ministrja e parë me IA në botë, në qendër skandali në Shqipëri

Që prej shtatorit, Shqipëria u bë vendi i parë në botë që prezantoi një “ministre” të drejtuar nga inteligjenca artificiale, të quajtur “Diella”. Projekti, i promovuar nga kryeministri Edi Rama, synonte të garantonte transparencë maksimale në prokurimet publike dhe eliminimin e korrupsionit. Por zhvillimet e fundit tregojnë një realitet krejt tjetër.

Sipas një artikulli të publikuar nga ORF, eksperimenti ka marrë një kthesë të papritur: ndaj personave që qëndrojnë pas zhvillimit të “Diella”-s po zhvillohen hetime për krim të organizuar, ndërsa çështja ka përfunduar edhe në Gjykatën Kushtetuese.

Nga inovacion në debat kushtetues

Që në fillim, ekspertët dhe opozita ngritën pikëpyetje serioze mbi idenë që një inteligjencë artificiale të marrë vendime administrative. Sipas tyre, teknologjia mund të ndihmojë proceset, por përgjegjësia duhet të mbetet tek njerëzit.

Kreu i grupit parlamentar të Partisë Demokratike, Gazment Bardhi, e cilësoi “Diella”-n si një “fantazi propagandistike” dhe një “fasadë virtuale” për të mbuluar korrupsionin.

Opozita e ka çuar çështjen në Gjykatën Kushtetuese, duke argumentuar se sipas Kushtetutës vetëm persona realë mund të jenë pjesë e qeverisë. Vendimi përfundimtar pritet të japë një përgjigje kyçe për ligjshmërinë e këtij eksperimenti unik.

Si u krijua “Diella”

“Diella” nuk ishte një projekt i ri kur u prezantua si ministre. Ajo fillimisht funksiononte si chatbot në platformën e-Albania, e zhvilluar nga Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit (AKSHI), në bashkëpunim me kompani ndërkombëtare si Microsoft dhe OpenAI.

Më vonë, ajo mori edhe një identitet vizual: një avatar i animuar me elementë tradicionalë shqiptarë. Zëri dhe pamja u bazuan te aktorja Anila Bisha.

Hetime për korrupsion dhe krim të organizuar

Ndërkohë, situata u komplikua kur drejtues të AKSHI-t ranë në hetim nga Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK).

Sipas akuzave, ata dyshohet se kanë manipuluar tenderë publikë duke favorizuar kompani të lidhura, përmes presionit dhe kërcënimeve ndaj konkurrentëve. Madje, hetimet përfshijnë edhe akuza të rënda si rrëmbime dhe devijim fondesh në vlera milionëshe.

Këto zhvillime kanë minuar besimin publik tek projekti “Diella”, i cili fillimisht u promovua si një zgjidhje kundër korrupsionit.

Kritika: “Korrupsion i vjetër me teknologji të re”

Kritikët argumentojnë se “Diella” nuk është zgjidhje, por pjesë e problemit. Sipas analistit Lutfi Dervishi, projekti rrezikon të “fshehë korrupsionin e vjetër pas një softueri të ri”.

Edhe ekspertë të teknologjisë, si pedagogia Denisa Kele, paralajmërojnë se nëse sistemi ndërtohet nga persona të dyshuar për korrupsion, atëherë AI mund të shndërrohet në një instrument të sofistikuar abuzimi.

Padi për përdorim të paautorizuar të imazhit

Një tjetër problem ligjor lidhet me aktoren Anila Bisha, e cila ka paditur qeverinë për përdorim të paligjshëm të zërit dhe imazhit të saj.

Sipas saj, kontrata e saj kishte të bënte vetëm me chatbot-in e e-Albania dhe jo me krijimin e një “ministreje virtuale”. Qeveria i ka hedhur poshtë akuzat, ndërsa vendimi përfundimtar pritet nga gjykata.

Një eksperiment që ngre pyetje globale

Rasti i “Diella”-s ka tërhequr vëmendje ndërkombëtare si një eksperiment i paprecedentë në përdorimin e inteligjencës artificiale në qeverisje.

Megjithatë, zhvillimet e fundit kanë nxjerrë në pah sfida thelbësore: transparencën, përgjegjësinë dhe kontrollin mbi vendimmarrjen algoritmike.

Ekspertët bien dakord për një gjë: inteligjenca artificiale mund të ketë rol në politikë, por vetëm nëse përdoret si mjet ndihmës — jo si zëvendësim i përgjegjësisë njerëzore.