AFP ngre alarmin: Elbasani mes korrupsionit, ndotjes dhe skandaleve

Një raportim i gjerë i agjencisë franceze të lajmeve AFP rikthen në vëmendje problemet e rënda mjedisore që prej vitesh shoqërojnë Elbasanin, duke vënë në qendër ndotjen industriale, menaxhimin e mbetjeve dhe hetimet për korrupsion.

Në fokus të raportimit është edhe një zbulim i fundit në një prej impianteve industriale të qytetit. Inspektorët mjedisorë gjetën rreth 318 tonë pluhur industrial me përmbajtje toksike, i cili dyshohet se ishte mbajtur për muaj të tërë në ambientet e një fabrike kromi të AlbChrome.

Sipas të dhënave të bëra publike në raportim, kompania nuk kishte dokumentacionin e nevojshëm për transferimin e materialit drejt trajtimit apo asgjësimit të sigurt. Pas konstatimit, aktiviteti i impiantit u pezullua përkohësisht.

Rasti i fundit shihet si një tjetër episod në historinë e gjatë të problemeve mjedisore të Elbasanit, një prej qyteteve kryesore industriale të Shqipërisë, ku trashëgimia e industrisë së rëndë të periudhës komuniste ndërthuret sot me aktivitetin e fabrikave moderne dhe problemet e menaxhimit të mbetjeve.

Ndotja industriale, shqetësim i vazhdueshëm për banorët

Raportimi sjell në vëmendje edhe pasojat e ndotjes në zonat pranë ish-kompleksit industrial të Elbasanit. Ekspertë të mjedisit argumentojnë se mbetjet e krijuara ndër vite, por edhe aktiviteti aktual industrial, përbëjnë një burim të vazhdueshëm presioni mbi ajrin, tokën dhe ujin.

Në disa zona pranë fabrikave, banorët flasin për pluhur dhe tym, ndërsa ekspertët ngrenë shqetësime për praninë e elementeve të rënda si kromi, nikeli dhe zinku.

Inxhinieri mjedisor dhe ish-këshilltari i Elbasanit, Ahmet Mehmeti, paralajmëron se mbetjet industriale mund të depërtojnë në burimet ujore dhe, përmes ujitjes, të ndikojnë edhe në tokat bujqësore dhe prodhimet që konsumohen nga banorët.

Edhe profesoresha e biokimisë, Anila Jance, vëren se zonat pranë impianteve industriale përballen me nivele të larta të grimcave të imëta PM2.5, ekspozimi afatgjatë ndaj të cilave lidhet me probleme kronike të sistemit të frymëmarrjes.

Banorët e zonave të prekura përshkruajnë një situatë shqetësuese. Në Bradashesh, 61-vjeçarja Lirie Curri ka treguar për AFP-në vështirësitë që përjeton për shkak të ndotjes, duke përmendur edhe pluhurin e zi që mbulon ambientet përreth banesave.

Zjarret dhe problemet me mbetjet

Një tjetër pikë e raportimit lidhet me zjarrin që përfshiu një zonë depozitimi mbetjesh pranë Elbasanit në korrik të vitit 2025. Sipas ekspertëve të cituar nga AFP, gjatë zjarrit u regjistruan përqendrime të larta të disa substancave të rrezikshme, përfshirë dioksina, furane, metan dhe komponime organike të paqëndrueshme.

Profesori Besnik Baraj ka deklaruar se disa prej këtyre treguesve kaluan ndjeshëm nivelet e konsideruara të sigurta.

Për këtë ngjarje, një banore e zonës, Fatmira Serjani, ka nisur një proces gjyqësor lidhur me ndotjen e ajrit, ndërsa avokati i saj Gentian Serjani ka ngritur pretendimin se zjarri mund të ketë qenë i qëllimshëm.

Ndërkohë, menaxheri i Eco-Elb, Leli Kaja, është arrestuar nën dyshimet për korrupsion, ndërsa SPAK ka pretenduar se ai është kapur duke marrë ryshfet.

Inceneratorët, një tjetër kapitull i debatit për mbetjet

Raportimi i AFP-së ndalet gjerësisht edhe te skandali i inceneratorëve, një prej çështjeve më të mëdha të korrupsionit të hetuara vitet e fundit në Shqipëri.

Projektet për menaxhimin dhe trajtimin e mbetjeve në Elbasan, Fier dhe Tiranë u shoqëruan me kontrata të kushtueshme publike, por funksionimi i tyre rezultoi problematik.

Inceneratori i Elbasanit, me një vlerë prej rreth 26 milionë eurosh, tashmë paraqitet si një strukturë e amortizuar, ndërsa impianti i Fierit, me vlerë rreth 23 milionë euro, nuk arriti të funksionojë sipas parashikimeve. Në rastin e Tiranës, impianti i parashikuar me vlerë rreth 100 milionë euro nuk u ndërtua.

Çështja është shoqëruar me hetime të gjera për korrupsion, përvetësim dhe pastrim parash.

Ish-ministri i Mjedisit, Lefter Koka, është dënuar për marrjen e miliona eurove në ryshfet në lidhje me këtë çështje. Ndërkohë, ish-zëvendëskryeministri Arben Ahmetaj ndodhet jashtë vendit dhe ka mohuar akuzat ndaj tij.

Në korrik, SPAK ndërmori hapa të rinj në hetimin e dosjes, duke proceduar persona të tjerë nën dyshimet për përfshirje në pastrim parash dhe veprimtari të lidhura me grup kriminal.

Në dosje përmenden edhe biznesmenët Mirel Mertiri dhe Klodian Zoto, të cilët ndodhen jashtë vendit dhe kërkohen nga autoritetet shqiptare.

2,100 tonë mbetje të dyshuara toksike

Një tjetër çështje që AFP e lidh me problematikën e Elbasanit është ajo e ngarkesës së mbetjeve të nisura jashtë Shqipërisë dhe të kthyera mbrapsht nga Tajlanda në vitin 2024.

Bëhet fjalë për më shumë se 100 kontejnerë, me rreth 2,100 tonë material të dyshuar si mbetje të rrezikshme.

Ngarkesa ishte deklaruar si oksid hekuri, por analizat e kryera nga një laborator në Itali konstatuan praninë e materialeve të konsideruara të rrezikshme dhe toksike, të lidhura me proceset industriale të prodhimit të çelikut.

Hetimi për këtë rast ka prekur edhe punonjës të administratës publike. Sipas raportimit, janë lëshuar dhjetëra urdhërarreste ndaj doganierëve dhe punonjësve të Agjencisë Kombëtare të Mjedisit, ndërsa në procedim janë përfshirë edhe shtetas të huaj.

Prokurorët e kanë cilësuar çështjen si një skemë me pasoja të mundshme për mjedisin, shëndetin publik dhe sistemin doganor.

Monitorimi i ajrit, një problem i pazgjidhur

Një nga shqetësimet kryesore të evidentuara në raportim është edhe mungesa e një sistemi të qëndrueshëm monitorimi të cilësisë së ajrit.

Sipas të dhënave të cituara nga AFP, Shqipëria ka pasur për vite me radhë probleme me funksionimin e stacioneve të monitorimit. Pajisje të financuara me rreth 400 mijë euro nga Bashkimi Evropian për katër stacione monitorimi ishin dorëzuar tek autoritetet shqiptare, por mungesa e mirëmbajtjes dhe financimit bëri që ato të mos funksiononin për një periudhë të gjatë.

Edhe stacionet e ngritura më pas nga Bashkia Elbasan kanë hasur probleme teknike.

Kjo situatë ka krijuar vështirësi për sigurimin e të dhënave të vazhdueshme mbi cilësinë e ajrit dhe për të pasur një panoramë të plotë mbi ekspozimin e banorëve ndaj ndotësve.

Ekspertë të mjedisit të cituar në raportim argumentojnë se problemi nuk lidhet vetëm me mungesën e fondeve, por edhe me mënyrën se si janë administruar investimet dhe mekanizmat e kontrollit publik.

Ndotja dhe sfida e Shqipërisë për integrimin në BE

Problemet mjedisore të evidentuara në Elbasan marrin një dimension edhe më të gjerë në raportimin e AFP-së, pasi lidhen drejtpërdrejt me detyrimet që Shqipëria duhet të përmbushë në procesin e integrimit evropian.

Menaxhimi i mbetjeve, cilësia e ajrit dhe ujit, kontrolli i ndotjes industriale dhe lufta kundër korrupsionit janë pjesë e rëndësishme e standardeve që vendi duhet të përmbushë gjatë negociatave me Bashkimin Evropian.

Komisioni Evropian ka theksuar se lufta kundër korrupsionit mbetet një element thelbësor për procesin e anëtarësimit, ndërsa për mbylljen e kapitullit që lidhet me mjedisin kërkohet përafrimi i mëtejshëm i legjislacionit dhe zbatimi real i standardeve evropiane.

Raportimi i AFP-së e paraqet Elbasanin si një shembull ku problemet e trashëguara nga industria e rëndë, ndotja e sotme, menaxhimi i mbetjeve dhe akuzat për korrupsion janë ndërthurur ndër vite.

Në këtë panoramë, çështja nuk mbetet vetëm te një fabrikë apo një incident i veçantë, por ngre pikëpyetje më të gjera mbi mënyrën se si Shqipëria kontrollon ndotjen industriale, menaxhon mbetjet e rrezikshme dhe mbron shëndetin e komuniteteve që jetojnë pranë zonave industriale.

Artikulli i plotë:

Inspektorët mjedisorë që nxituan në dy zjarre zbuluan 318 ton pluhur industrial toksik që ishte ruajtur për muaj të tërë në një fabrikë kromi, AlbChrome, pa kontrata transferimi për trajtimin apo asgjësimin e sigurt. Faqja, në pronësi të grupit turk Yildirim, u mbyll përkohësisht.

Ky është i fundit në një listë katastrofash që kanë goditur një nga qytetet industriale më të errëta në Evropë, të mbuluar vazhdimisht nga tym vdekjeprurës nga zjarre të ngjashme. Populli i Elbasanit ka qenë viktimë e krimeve mjedisore që nga koha kur Kina e Kryetarit Mao ndihmoi diktatorin komunist të Shqipërisë Enver Hoxha të ndërtonte kompleksin e gjerë “Çeliku i Partisë” me 500 fabrika në luginën e tyre pjellore në vitet 1970.

Qyteti i tretë më i madh i vendit është bërë gjithashtu simbol i korrupsionit që ka ndjekur tranzicionin e dhimbshëm të Shqipërisë drejt kapitalizmit, me shqiptarët që paguajnë me shëndetin e tyre për skandale të përsëritura. Një skemë djegieje për të ndihmuar në pastrimin e katastrofës ekologjike rezultoi të ishte një mashtrim i madh me miliona dollarë që përfshinte një incenerator “fantazmë” për kryeqytetin Tiranë që nuk u ndërtua kurrë. Tentakulat e saj shtriheshin në zemër të qeverisë shqiptare, me zyrtarë të lartë, përfshirë një ministër mjedisi, të burgosur për korrupsion. Ish-zëvendëskryeministri i vendit është në arrati. 

Djegësi i Elbasanit funksionoi vetëm për disa muaj, me mbeturina që grumbulloheshin pa u trajtuar. Zyrtarët e agjencisë së mjedisit akuzohen gjithashtu nga prokurorët kundër korrupsionit për përfshirje në trafikimin e mbetjeve toksike nga Elbasani.

Ëndrra e BE-së është në rrezik

Një zjarr që zgjati disa ditë në korrik 2025 në një deponi mbeturinash pranë shtëpive jashtë Elbasanit çoi në përqendrime të furanëve toksikë, dioksinave, metanit dhe komponimeve organike të paqëndrueshme “më shumë se shtatë herë” mbi kufijtë e sigurisë, tha Profesori Besnik Baraj nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë.

“Gati vdiqa nga një sulm i rëndë (astme),” tha Fatmira Serjani lokale, duke kujtuar “netët e tmerrshme dhe mëngjeset shkatërruese”, zëri i saj duke u thyer ndërmjet frymëmarrjeve të inhalatorit. 

Mashtrimet e përsëritura dhe dështimet mjedisore mund të ngadalësojnë gjithashtu shpresat e Shqipërisë për t’u anëtarësuar në Bashkimin Evropian në vitin 2030, paralajmërojnë analistët, me Malin e Zi fqinj që shihet se po kalon përpara. Komisionerja për Zgjerimin e BE-së, Marta Kos, ndezi alarmin këtë vit kur tha se “mund të kesh legjislacionin më të mirë për luftën kundër korrupsionit, por nëse nuk pranohet në vend, atëherë ke një problem tjetër.” 

Kanceret dhe gazrat e dëmshëm

Në rastin e parë shqiptar të këtij lloji, Serjani me astmë po çon qytetin e Elbasanit dhe menaxherin e vendgrumbullimit Eco-Elb, ku shpërtheu zjarri i vitit 2025, në gjykatë për ndotjen e ajrit që shkaktoi. Avokati i saj Gentian Serjani tha se zjarri ishte “ndoshta i qëllimshëm” – një akuzë e shpeshtë për zjarret brenda dhe rreth kompleksit të vjetër të çelikut.

Menaxheri i deponisë, Leli Kaja, u arrestua të hënën për akuza korrupsioni, ndërsa prokurorët anti-korrupsion të SPAK pretenduan se ai u kap “në flagrancë” duke marrë ryshfet. Inxhinieri mjedisor dhe ish-këshilltari i Elbasanit, Ahmet Mehmeti, tha se disa fabrika në vend fikin filtrat në oxhaqet e tyre për të kursyer para, duke shtuar shtresa të reja pluhuri toksik në dy milionë tonë material të rrezikshëm të trashëguar nga epoka komuniste. 

Një ekip i AFP-së pa një oxhak që nxirrte tym të zi në vend, i cili në disa vende ngjan me një peizazh hënor të zi, në mars 2025. Por ndërsa një kameraman përgatiti një dron për ta parë më nga afër, tymi papritmas ndaloi.

“Mbetjet e ruajtura që nga epoka komuniste ose të prodhuara nga fabrikat aktuale përmbajnë krom, nikel dhe zink,” tha Mehmeti. “Shkarkimet depërtojnë në ujë, rrjedhin në lumin afër që ujit tokat bujqësore, dhe përfundojnë në frutat dhe perimet në pjatat tona.”

“Situata është serioze në fshatra si Balldre dhe Bradashesh pranë fabrikave që lëshojnë sasi të mëdha gazrash të dëmshëm në ajër,” tha Anila Jance, profesoreshë e biokimisë në Universitetin e Shkencave Mjekësore në Tiranë.

“Treguesit e cilësisë së ajrit tregojnë përqendrime të larta të grimcave të imëta (PM2.5). Ekspozimi kronik ndaj PM2.5 lidhet ngushtë me një incidencë më të lartë të sëmundjeve kronike të frymëmarrjes, veçanërisht bronkitit kronik dhe sëmundjeve pulmonare obstruktive,” shtoi ajo.

Në Bradashesh, mësuesja në pension Lirie Curri, 61 vjeçe, i tregoi AFP-së rëntgenët e mushkërive të dëmtuara.

“Edhe dielli këtu është i zi si mushkëritë e mia,” tha ajo. “Është e padurueshme. Nuk mund të hapim dritaret, madje as portokallet në kopsht dhe rrobat që varen për t’u tharë janë mbuluar me pluhur të zi.”

Ndotja nga oxhaqet është më e keqe natën, insistojnë vendasit, kur tymi nuk shihet qartë. Mbesa tetëvjeçare e Curri-t, Ermi, tha “të gjithë fëmijët kolliten” në lagjen e tyre. Dhe kur kapen nga një ftohje dhe fshijnë hundën me një pecetë, ajo “është e zezë”, shtoi nëna e saj, Mirela Kabashi, një oficere policie në Elbasan.

Pa monitorim të ajrit

Sëmundjet gjenetike dhe kanceret kanë qenë në rritje në rajon prej vitesh, thanë ekspertët mjedisorë për AFP. 

“Emetimet e plumbit kanë shkaktuar dëmtime në tru, veçanërisht tek fëmijët, por edhe probleme gjenetike në bagëti dhe shpendë,” tha Beqir Kila, një ekspert i njohur mjedisor.

Autoritetet shqiptare nuk iu përgjigjën pyetjeve të AFP-së për mënyrën se si ndotja ka ndikuar në shëndetin e njerëzve në Elbasan.

Megjithatë, Instituti i Efekteve të Shëndetit me bazë në SHBA vlerësoi në një raport të vitit 2023 se shkalla e vdekshmërisë nga ndotja e ajrit në Shqipëri është trefishi i mesatares evropiane.

Nuk ka statistika zyrtare sepse vendi prej kohësh nuk ka pasur asnjë stacion monitorimi ajror funksional, pavarësisht se BE-ja pagoi 400,000 euro (450,000 dollarë) për të pajisur katër në vitin 2011.

Pajisjet e dorëzuara Agjencisë Kombëtare të Mjedisit në vitin 2013 kanë qenë të papërdorura për 12 vjet për shkak të mungesës së mirëmbajtjes dhe fondeve për t’i përdorur, sipas delegacionit të BE-së në Tiranë.

Këshilli i Elbasanit pagoi për stacionet e veta në vitin 2017, por ato “u prishën shpejt, ose u detyruan të prisnin,” tha Mehmeti. 

“Më shumë se mungesa e parave, është një problem i keqpërdorimit të fondeve publike, për të mos përmendur mungesën e transparencës që synon të fshehë të vërtetën për ndotjen,” tha biologu shqiptar Olsi Nika, fitues i Çmimit Goldman për Mjedisin.

Skandali i “inceneratorëve fantazmë” është më i hapuri, thonë kritikët. Gati 150 milionë euro (168 milionë dollarë) fonde publike u shpenzuan për projektin për të ristrukturuar sistemin e menaxhimit të mbetjeve të vendit me inceneratorë në Elbasan, kryeqytetin Tiranë dhe Fier në jug.

Inceneratori i Elbasanit, që kushtoi 26 milionë euro, tani është një rrënojë e ndryshkur pasi mezi funksiononte, ndërsa objekti Fier (23 milionë euro) nuk funksionoi kurrë. Inceneratori i Tiranës me vlerë 100 milionë euro nuk u ndërtua kurrë. Dokumentet u nënshkruan, por paratë u dogjën në korrupsion, përvetësim dhe pastrim parash.

 Skandali i djegësve 

Ish-ministri i mjedisit Lefter Koka u burgos për marrjen e 3.7 milionë eurove në ryshfet në këtë çështje. Zyrtarë të tjerë të lartë janë implikuar, me ish-zëvendëskryeministrin Arben Ahmetaj që u arratis në Zvicër duke mohuar çdo shkelje.

Agjencia anti-korrupsion SPAK nisi procedura të reja kundër 12 personave të tjerë në korrik, duke i akuzuar ata për “pastrim parash brenda një grupi kriminal”.

Në krye të saj, thonë prokurorët, janë dy biznesmenë që janë në arrati që nga viti 2024 dhe janë të kërkuar nga Interpoli, Mirel Mertiri dhe Klodian Zoto. Sipas dosjes së rastit që ka parë AFP, konsorciumi i tyre përdori kompani fantazmë dhe shtetas shqiptarë dhe të huaj, veçanërisht holandezë dhe italianë, për të fshehur identitetin e pronarëve të vërtetë të koncesioneve. Ata morën rreth 120 milionë euro me kursin aktual të këmbimit për inceneratorin e Tiranës.

Dokumentet që ka parë AFP tregojnë se Mertiri dhe Zoto ishin pronarët “de facto” të një kompanie të regjistruar në Holandë, Integrated Energy BV SPV. Një degë shqiptare me të njëjtin emër u themelua më 30 gusht 2017, disa ditë para se të nënshkruhej marrëveshja për inceneratorin e Tiranës me ish-ministrin e mjedisit.

Trafikimi i mbetjeve

Një skandal i dytë i madh shpërtheu në vitin 2024 kur autoritetet tajlandeze kthyen mbrapsht një ngarkesë me mbetje toksike nga Elbasani, e cila ishte etiketuar si oksid hekuri ligjor pas një informacioni nga grupi mbrojtës mjedisor, Basel Action Netëork.

Dërgesa prej më shumë se 100 kontejnerësh që mbanin 2,100 ton mbetje toksike u kthye në Shqipëri. Kontejnerët tani janë grumbulluar pranë shtëpive në qytetin jugperëndimor Vrine.

Prokurorët kanë lëshuar 33 urdhra arresti kundër doganierëve dhe punonjësve të Agjencisë Kombëtare të Mjedisit për përfshirjen e tyre të dyshuar në skemë. Kërkohen gjithashtu tre turq dhe një gjerman.

Analiza e mostrave nga ngarkesa nga një laborator italian zbuloi praninë e pluhurit “të rrezikshëm dhe toksik” nga furra me hark elektrik e një fabrike çeliku në Elbasan, e operuar nga kompania turke Kurum International dhe dy firma shqiptare, thanë hetuesit.

‘Nuk është krim i izoluar’

Prokurorët insistuan se “kjo nuk është një krim i izoluar, por një seri veprimesh të paligjshme me pasoja serioze për mjedisin, shëndetin dhe doganat”, rregullore që përfshijnë trafikimin e mallrave të ndaluara, keqpërdorimin e pushtetit dhe pastrimin e parave.

Komisioni Evropian i tha AFP-së se “lufta kundër korrupsionit është një element kyç që një vend të mund të bashkohet me BE-në” pas lavdërimit të “përparimit të prekshëm” të Shqipërisë në një raport vitin e kaluar.

Shtoi se “legjislacioni shqiptar duhet të jetë i përputhur me BE-në” përpara se elementët thelbësorë mjedisorë të Kapitullit 27 të bisedimeve të anëtarësimit, që lidhen me menaxhimin e mbetjeve, cilësinë e ujit dhe ajrit, “të mbyllen”. Muajin e kaluar Kryeministri Edi Rama tha se po krijohej një operator kombëtar për trajtimin e mbeturinave për të përmbushur standardet evropiane.

Por analistja Tefta Kelmendi, nga instituti i mendimit Jacques Delors, tha se rastet e fundit me profil të lartë përfaqësonin një “provë të madhe” për perspektivat e anëtarësimit të Shqipërisë pasi Rama shkarkoi zëvendëskryeministren Belinda Balluku në mars, pasi ajo u akuzua në një tjetër hetim për korrupsion.

“Shumëçka do të varet nga sa do të arrijë SPAK të mbetet e pavarur,” tha ajo, duke shtuar se agjencia kundër korrupsionit po vihej gjithnjë e më shumë nën presion.