Fatura shqiptare u rrit me 75 milionë euro

Inaugurimi i linjës së re hekurudhore Çerkezköy–Kapıkule në Turqi ka rikthyer vëmendjen te kostoja e investimeve infrastrukturore dhe te diferenca me projektin hekurudhor Tiranë–Durrës–Rinas. Shifrat e publikuara për të dyja veprat tregojnë se, për çdo kilometër, projekti shqiptar rezulton më i kushtueshëm, ndërsa vlera e tij totale është rritur ndjeshëm krahasuar me vlerësimet fillestare.

Më 9 tetor, presidenti turk Recep Tayyip Erdoğan mori pjesë në inaugurimin e segmentit Çerkezköy–Kapıkule, me gjatësi 153 kilometra, pjesë e korridorit hekurudhor që lidh Stambollin me kufirin bullgar. Kostoja e raportuar për projektin arrin në 553 milionë euro, nga të cilat 275 milionë euro janë financuar përmes një granti të Bashkimit Europian.

Me këto shifra, kostoja mesatare për kilometër llogaritet në rreth 3.61 milionë euro.

Në Shqipëri, hekurudha Tiranë–Durrës, me degëzim drejt aeroportit të Rinasit, përfshin rreth 39 kilometra linjë hekurudhore. Sipas të dhënave të publikuara nga Banka Europiane për Rindërtim dhe Zhvillim (BERZH), kostoja totale e projektit arrin në 165.267 milionë euro.

Kjo do të thotë se kostoja mesatare për kilometër shkon në rreth 4.24 milionë euro, ose afërsisht 630 mijë euro më shumë se në segmentin turk. Në terma relativë, diferenca është rreth 17 për qind në favor të projektit turk.

Krahasimi nuk nënkupton se të dyja veprat kanë të njëjtën shtrirje teknike apo të njëjtat punime. Projekti shqiptar përfshin rehabilitimin e linjës ekzistuese, ndërtimin e lidhjes me aeroportin dhe ndërhyrje në stacione e infrastrukturë. Megjithatë, diferenca e kostove ngre pikëpyetje që kërkojnë përgjigje të dokumentuara nga institucionet përgjegjëse.

Fatura e hekurudhës shqiptare u rrit me afro 75 milionë euro

Një nga çështjet më të rëndësishme lidhet me ndryshimin e vlerës së projektit gjatë viteve. Vlerësimet e mëparshme zyrtare e vendosnin koston në rreth 90.45 milionë euro, ndërsa të dhënat aktuale të BERZH-it e paraqesin atë në 165.267 milionë euro.

Diferenca arrin në rreth 74.8 milionë euro, që përfaqëson një rritje prej afro 83 për qind krahasuar me vlerësimin fillestar.

Sipas BERZH-it, shtimi i kostove lidhet me ndryshimet dhe përmirësimet e projektimit, ndërtimin e stacioneve dhe elektrifikimin. Por, për të kuptuar se si është formuar fatura përfundimtare, nevojitet transparencë për secilin zë të shpenzimeve, ndryshimet e miratuara gjatë zbatimit dhe dokumentacionin që justifikon rritjen e buxhetit.

Punimet për hekurudhën nisën në vitin 2021. Në tetor 2022, qeveria deklaronte se ishte realizuar rreth 30 për qind e tyre. Më pas, në janar 2025, u raportua se projekti pritej të përfundonte gjatë pranverës së po atij viti.

Megjithatë, afati i njoftuar nuk u respektua.

Përtej rritjes së kostos, vonesat e bëjnë edhe më të rëndësishme publikimin e një kalendari të ri të punimeve. Autoritetet duhet të sqarojnë kur pritet përfundimi i plotë, sa është paguar deri tani, cilat janë detyrimet e mbetura dhe nëse janë aplikuar penalitete për mosrespektimin e afateve kontraktuale.

Një investim publik që është shtrenjtuar me gati 75 milionë euro dhe nuk ka përfunduar sipas afateve të njoftuara nuk mund të mbetet pa një bilanc të qartë financiar dhe administrativ.

IPARD II, nga pezullimi i fondeve te gjetjet për 33 milionë euro

Çështja e transparencës mbi fondet publike dhe europiane nuk kufizohet vetëm te infrastruktura hekurudhore. Një tjetër rast që ngriti pikëpyetje për administrimin e fondeve të Bashkimit Europian në Shqipëri ishte programi IPARD II, i destinuar për mbështetjen e sektorit bujqësor.

Më 19 korrik 2023, Komisioni Europian njoftoi pezullimin e përkohshëm të rimbursimeve për shpenzimet e kryera nga autoritetet shqiptare në kuadër të këtij programi. Masa parandaluese u mbështet në informacionin paraprak të Zyrës Europiane Kundër Mashtrimit (OLAF).

Në atë kohë, Ministria e Bujqësisë, e drejtuar nga Frida Krifca, e paraqiti procesin si një verifikim administrativ të kontrolleve dhe procedurave të zbatimit.

Por gjetjet e mëvonshme të OLAF-it evidentuan parregullsi serioze në administrimin e programit. Sipas hetimit, u konstatuan raste kur aplikantëve u kërkohej t’u paguanin kompani konsulence një pjesë të grantit, procedura prokurimi pa konkurrencë ose me konkurrencë të manipuluar, çmime të fryra dhe shkelje të rregullave kontraktuale.

OLAF i rekomandoi Komisionit Europian që 33 milionë euro të lidhura me dy thirrje të programit IPARD II të konsideroheshin shpenzime të papranueshme. Gjetjet iu përcollën gjithashtu autoriteteve gjyqësore shqiptare për hetime të mëtejshme.

Duhet theksuar se këto përfundime lidhen me administrimin dhe zbatimin e programit dhe nuk përbëjnë, në vetvete, një vendim gjykate kundër ish-ministres Frida Krifca. Ato nuk provojnë automatikisht përgjegjësi penale personale të saj.

Krifca u largua nga detyra në shtator 2023, rreth shtatë javë pas njoftimit të Komisionit Europian për pezullimin e rimbursimeve. Megjithatë, nuk është konfirmuar zyrtarisht se largimi i saj ishte drejtpërdrejt pasojë e kësaj çështjeje.

Ajo që mbetet për t’u sqaruar është se çfarë përgjegjësie politike u mbajt për problematikat e konstatuara, cilat masa u ndërmorën për të parandaluar përsëritjen e tyre dhe çfarë ndodhi me fondet e konsideruara të papranueshme nga OLAF.

Përplasja për gjetjet e OLAF-it dhe përgjegjësinë institucionale

Gjatë diskutimeve në Parlament, Krifca pretendoi se parregullsi të ngjashme ishin evidentuar edhe në vende të Bashkimit Europian. Komisioni Europian, në një përgjigje të dhënë për mediat, deklaroi se nuk kishte raste të ngjashme që të mbështesnin krahasimin e paraqitur.

Më pas, OLAF publikoi gjetjet për Shqipërinë dhe rekomandimet financiare që lidhen me 33 milionë euro nga programi IPARD II.

Edhe pse hekurudha Tiranë–Durrës–Rinas dhe çështja IPARD II janë dy raste të ndryshme, të dyja ngrenë të njëjtën kërkesë ndaj institucioneve: transparencë mbi përdorimin e parave dhe përgjegjësi për vendimet e marra.

Në rastin e hekurudhës, publiku kërkon të dijë pse kostoja u rrit nga rreth 90 milionë në mbi 165 milionë euro, cilat ndryshime e justifikuan këtë shtesë dhe kur do të përfundojë investimi.

Në rastin IPARD II, pyetjet lidhen me mënyrën se si u administruan grantet, masat e marra pas hetimit të OLAF-it dhe ndjekjen e rekomandimeve për fondet e konsideruara të papranueshme.

Në të dyja rastet, përgjigjet nuk mund të mbeten vetëm në nivel deklaratash politike. Ato duhet të mbështeten në dokumente, të dhëna financiare dhe vendime institucionale të bëra publike.

Pse hekurudha shqiptare kushton më shumë për kilometër se segmenti turk? Si u rrit fatura me afro 75 milionë euro dhe kur do të përfundojnë punimet? Dhe, mbi të gjitha, çfarë masash konkrete janë marrë nga autoritetet shqiptare pas gjetjeve të OLAF-it për programin IPARD II?