Pse Rusia, Kina dhe SHBA-të e kanë në shënjestër Arktikun

Debati për Arktikun po hyn në një fazë gjithnjë e më të tensionuar, teksa presidenti i SHBA-së, Donald Trump, vazhdon të këmbëngulë se Groenlanda duhet të kalojë nën sovranitetin amerikan. Kjo ide ka shkaktuar habi dhe shqetësim në arenën ndërkombëtare, sidomos për faktin se bëhet fjalë për një territor që i përket Danimarkës, një prej aleatëve më të ngushtë të Uashingtonit.

Megjithatë, ndërsa deklaratat e Trump kanë rikthyer vëmendjen mbi Groenlandën, gara për dominim në Arktik nuk është një zhvillim i ri. Prej dekadash, Rusia ka ndërtuar një avantazh të dukshëm në këtë rajon strategjik.

Moska kontrollon rreth gjysmën e territorit tokësor dhe të zonës ekonomike detare përtej Rrethit Arktik, ndërsa rreth dy të tretat e popullsisë së Arktikut jetojnë në territorin rus. Edhe pse rajoni përfaqëson vetëm rreth 0.4% të ekonomisë globale, Rusia zotëron afërsisht dy të tretat e Prodhimit të Brendshëm Bruto të Arktikut.

Dominimi ushtarak rus në Arktik

Për vite me radhë, Rusia ka zgjeruar në mënyrë sistematike praninë e saj ushtarake në Arktik, duke ndërtuar dhe modernizuar baza dhe instalime strategjike. Sipas Fondacionit Simons, që monitoron sigurinë në Arktik, në rajon ndodhen 66 baza ushtarake, ku 30 prej tyre janë në territorin rus.

Ndërkohë, vendet e NATO-s me territor arktik zotërojnë 36 baza: Norvegjia kryeson me 15, e ndjekur nga SHBA-të, Kanadaja, Groenlanda dhe Islanda. Edhe pse ekspertët vlerësojnë se aftësitë ushtarake të NATO-s mbeten më të avancuara, ritmi i investimeve ruse dhe shtrirja e saj në rajon përbëjnë një shqetësim serioz për Perëndimin.

Instituti Mbretëror i Shërbimeve të Bashkuara (RUSI) thekson se Moska ka investuar fuqishëm në modernizimin e flotës së nëndetëseve bërthamore, si dhe në sisteme radarësh, dronësh dhe raketash, edhe pse është e angazhuar në luftën në Ukrainë.

Nga bashkëpunimi te përplasja

Pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, Arktiku shihej si një zonë bashkëpunimi mes Rusisë dhe Perëndimit. Këshilli Arktik, i themeluar në vitin 1996, synonte të nxitë dialogun për çështje si klima, biodiversiteti dhe të drejtat e popujve indigjenë.

Ky bashkëpunim u zbeh ndjeshëm pas aneksimit të Krimesë në vitin 2014 dhe u ndërpre pothuajse plotësisht pas pushtimit të Ukrainës në vitin 2022. Anëtarësimi i Finlandës dhe Suedisë në NATO e ka ndarë de facto Arktikun në dy blloqe: një të kontrolluar nga Rusia dhe një nga Aleanca Atlantike.

Groenlanda, Kina dhe interesat ekonomike

Trump argumenton se SHBA-të kanë nevojë për Groenlandën për arsye sigurie, duke përmendur ambiciet ruse dhe kineze në Arktik dhe duke vënë në dyshim aftësinë e Danimarkës për ta mbrojtur ishullin.

Edhe pse Kina nuk është shtet arktik, ajo ka shprehur hapur interesin për rajonin, duke u vetëquajtur “shtet pranë Arktikut” dhe duke promovuar një “rrugë polare të mëndafshit”. Në vitin 2024, Pekini dhe Moska kryen edhe patrullime të përbashkëta në Arktik.

Por përtej sigurisë, ndryshimet klimatike po e transformojnë rajonin me një shpejtësi alarmante. Arktiku po ngrohet rreth katër herë më shpejt se mesatarja globale, duke shkaktuar shkrirjen e akullit detar dhe hapjen e rrugëve të reja detare.

Rruga Detare Veriore përgjatë bregdetit rus dhe Kalimi Veriperëndimor në Amerikën e Veriut janë bërë gjithnjë e më të kalueshme gjatë verës, duke shkurtuar ndjeshëm kohën e transportit mes Azisë dhe Evropës. Rusia tashmë po i përdor këto rrugë për të eksportuar energji drejt Kinës, pas shkëputjes nga tregjet evropiane.

Pasuri natyrore dhe rreziqe mjedisore

Groenlanda shihet gjithashtu si një potencial i madh minerar, me rezerva të qymyrit, bakrit, arit, elementëve të rrallë dhe zinkut. Megjithatë, ekspertët paralajmërojnë se nxjerrja e këtyre burimeve do të ishte jashtëzakonisht e kushtueshme dhe teknologjikisht e vështirë.

Sipas analistëve, ideja se këto pasuri mund të shfrytëzohen lehtësisht për përfitim strategjik është e parealizueshme, ndërsa rreziqet për mjedisin dhe ekosistemet e brishta të Arktikut mbeten të mëdha.

Në këtë sfond, Arktiku po shndërrohet gjithnjë e më shumë në një arenë ku përplasen interesat gjeopolitike, ekonomike dhe klimatike të fuqive të mëdha.