Shqipëria shfuqizon marrëveshjen me SHBA për Gjykatën Penale Ndërkombëtare

Pas më shumë se dy dekadash, Shqipëria po i jep fund marrëveshjes dypalëshe me Shtetet e Bashkuara për Gjykatën Penale Ndërkombëtare (ICC), një marrëveshje e firmosur në Tiranë në vitin 2003 nga ish-kryeministri Fatos Nano dhe ish-Sekretari amerikan i Shtetit, Colin Powell.

Vendimi është marrë përmes ligjit nr. 97/2026, i miratuar më 16 shtator, duke shfuqizuar marrëveshjen që i garantonte SHBA-së se personat amerikanë të mbuluar prej saj, përfshirë personelin ushtarak, nuk do të dorëzoheshin në Gjykatën Penale Ndërkombëtare pa pëlqimin e autoriteteve amerikane.

Shfuqizimi vjen në një moment kur Shqipëria është në procesin e negociatave për anëtarësimin në Bashkimin Europian dhe, prej vitesh, Brukseli i ka kërkuar Tiranës të përafrojë qëndrimin e saj me atë të BE-së për marrëveshjet që lidhen me Statutin e Romës.

Marrëveshja që u firmos nga Powell dhe Nano

Historia e këtij dokumenti nis në vitin 2003. Shqipëria kishte ratifikuar Statutin e Romës, ndërsa administrata e Presidentit George W. Bush kundërshtonte juridiksionin e Gjykatës Penale Ndërkombëtare mbi shtetasit amerikanë.

Në atë periudhë, SHBA nisi të negociojë me vende të ndryshme marrëveshje dypalëshe të bazuara në nenin 98 të Statutit të Romës. Përmes tyre, shtetet angazhoheshin të mos dorëzonin shtetas amerikanë në ICC pa pëlqimin e Shteteve të Bashkuara.

Më 2 maj 2003, gjatë vizitës së tij në Tiranë, Colin Powell dhe kryeministri i atëhershëm Fatos Nano firmosën marrëveshjen shqiptaro-amerikane. Ajo hyri në fuqi më 7 korrik të po atij viti.

Në praktikë, marrëveshja i jepte Shqipërisë një detyrim të posaçëm: nëse një person amerikan i mbuluar nga dokumenti ndodhej në territorin shqiptar, ai nuk mund të dorëzohej në Gjykatën Penale Ndërkombëtare pa miratimin e SHBA-së.

BE e kundërshtoi që në fillim

Marrëveshja nuk u prit pozitivisht nga Bashkimi Europian.

Në atë kohë, BE mbronte integritetin e Statutit të Romës dhe kundërshtonte marrëveshjet që, sipas qëndrimit europian, krijonin përjashtime nga juridiksioni i Gjykatës Penale Ndërkombëtare.

Komisioni Europian deklaroi në vitin 2004 se marrëveshja e Shqipërisë me SHBA-në ishte në kundërshtim me parimet udhëzuese të BE-së për marrëveshjet e nenit 98.

Edhe dokumentet amerikane kanë pranuar më vonë se Shqipëria e kishte nënshkruar marrëveshjen, pavarësisht kundërshtimeve të forta të BE-së.

Kjo çështje nuk u mbyll me kalimin e viteve. Përkundrazi, në disa raporte të progresit, Komisioni Europian i ka kërkuar Tiranës që ta ndërpresë marrëveshjen dhe të përafrojë pozicionin e saj me atë të Bashkimit Europian.

Kërkesa është evidentuar në raporte të ndryshme të viteve 2014, 2016, 2020, 2021, 2022 dhe 2024.

Pse po shfuqizohet tani?

Këtu qëndron një nga pikëpyetjet kryesore.

Fakti që BE ka kërkuar prej vitesh heqjen e marrëveshjes është i dokumentuar. Por nëse ky ka qenë shkaku konkret që ka çuar qeverinë shqiptare te vendimi i vitit 2026, kjo duhet të sqarohet përmes relacionit të qeverisë dhe dokumenteve shoqëruese të ligjit.

Shfuqizimi vjen në një fazë të avancuar të procesit të negociatave me BE-në, kur Shqipërisë i kërkohet përafrimi i legjislacionit dhe politikave të saj me acquis dhe qëndrimet europiane.

Për këtë arsye, vendimi mund të shihet në kontekstin e përafrimit me qëndrimin e Brukselit, por mbetet për t’u sqaruar nëse ky ka qenë motivi i drejtpërdrejtë dhe çfarë konsultimesh janë zhvilluar me Shtetet e Bashkuara.

Çfarë ndryshon juridikisht?

Me përfundimin e marrëveshjes, Shqipëria nuk do të ketë më detyrimin dypalësh të vitit 2003 për të marrë pëlqimin e SHBA-së përpara dorëzimit në ICC të një personi amerikan që mbulohej nga marrëveshja.

Kjo nuk nënkupton se çdo shtetas apo ushtarak amerikan në territorin shqiptar mund të dërgohet automatikisht në Hagë.

Për një procedurë të tillë duhet të ekzistojë juridiksioni i Gjykatës Penale Ndërkombëtare, një kërkesë e vlefshme dhe të zbatohen procedurat përkatëse ligjore.

Ajo që ndryshon është se nuk do të ekzistojë më mburoja specifike e krijuar nga marrëveshja e vitit 2003, e cila kërkonte pëlqimin e SHBA-së përpara një dorëzimi të tillë.

Ligji është dekretuar, por mbetet pikëpyetja e botimit

Ligji nr. 97/2026 është miratuar më 16 shtator dhe përcakton se hyn në fuqi 15 ditë pas botimit në Fletoren Zyrtare.

Presidenti i Republikës e ka dekretuar atë përmes dekretit nr. 505, datë 22 shtator 2026. Dekreti është botuar në Fletoren Zyrtare nr. 214 të shtatorit.

Ndërkohë, mbetet për t’u sqaruar publikisht data e botimit të vetë ligjit në Fletoren Zyrtare dhe, për pasojë, momenti i saktë kur shfuqizimi prodhon efekt juridik.

Po ashtu, rëndësi ka edhe çështja e njoftimit të palës amerikane për përfundimin e marrëveshjes dhe data nga e cila ajo konsiderohet juridikisht e mbyllur.

Në vitin 2003, marrëveshja u firmos në Tiranë në praninë e nivelit më të lartë të diplomacisë amerikane dhe në një periudhë kur Shqipëria po konsolidonte orientimin e saj euroatlantik.

23 vjet më pas, dokumenti që për vite me radhë është kundërshtuar nga Brukseli po largohet nga kuadri juridik shqiptar. Por pesha e këtij vendimi e bën të rëndësishme që qeveria të sqarojë publikisht arsyet, procedurën dhe efektet konkrete të shfuqizimit.