Reforma territoriale, Shqipëria drejt një harte të re administrative

Raporti përfundimtar i Komisionit të Posaçëm Parlamentar për Reformën Administrativo-Territoriale ka hapur rrugën për një rishikim të thellë të mënyrës se si organizohet pushteti vendor në Shqipëri, duke lënë të hapur mundësinë e reduktimit të numrit aktual prej 61 bashkive.

Dokumenti nuk përcakton ende një ndarje përfundimtare dhe nuk publikon një listë zyrtare të bashkive që do të shkrihen. Megjithatë, ai analizon dobësitë e sistemit aktual, vendos kriteret e vlerësimit dhe paraqet katër modele të mundshme mbi të cilat pritet të merret vendimi politik në Kuvend.

Nga analiza e raportit rezulton se alternativa më e mundshme nuk është ruajtja e plotë e hartës aktuale, por as një shkrirje masive e bashkive. Skenari që përputhet më shumë me rekomandimet e dokumentit është ai i bashkimeve të përzgjedhura të njësive me kapacitete të dobëta, ndërsa disa funksione të specializuara do të kalojnë në nivel ndërbashkiak ose rajonal.

Raporti është hartuar pas nëntë muajsh pune, konsultimesh në 11 qarqe dhe dëgjesash me mbi 3.500 qytetarë, përfaqësues vendorë dhe aktorë institucionalë. Analiza mbështetet në të dhënat e Censit 2023, INSTAT-it, Ministrisë së Financave dhe institucioneve vendore.

Pse kërkohet një reformë e re territoriale?

Dokumenti rikthen në analizë reformën e vitit 2014, e cila reduktoi numrin e njësive vendore nga 373 bashki dhe komuna në vetëm 61 bashki.

Sipas raportit, reforma e parë solli uljen e fragmentimit administrativ dhe krijoi njësi më të mëdha, por nuk arriti të zgjidhë të gjitha problemet e pushtetit vendor.

Një pjesë e bashkive vijojnë të përballen me mungesë të ardhurash të veta, popullsi të ulët, ekonomi të dobët, mungesë stafi dhe pamundësi për të ofruar të gjitha shërbimet që parashikon ligji.

Edhe pse bashkitë kanë në kompetencë 41 funksione, raporti evidenton se në praktikë shumë prej tyre nuk arrijnë t’i ushtrojnë plotësisht. Mesatarisht, bashkitë mbulojnë vetëm 15.8 funksione të matshme nga 34 të analizuara, ndërsa 42 bashki nuk arrijnë të realizojnë as gjysmën e tyre.

Vetëm pesë bashki rezultojnë se kanë kapacitete për të financuar dhe ushtruar të paktën 24 funksione.

Për këtë arsye, raporti propozon ndërhyrje në tre drejtime: ndryshim të kufijve të disa bashkive, rishpërndarje të kompetencave dhe krijim të një niveli rajonal mbi bazën e 12 qarqeve ekzistuese.

Pesë kriteret që vendosin fatin e bashkive

Raporti nuk e lidh ndryshimin e hartës vetëm me numrin e banorëve. Çdo bashki është analizuar mbi pesë kritere kryesore:

1. Kapaciteti financiar dhe funksional – 30%
Kriteri kryesor mat autonominë financiare, numrin e funksioneve që realizohen, shpenzimet operative, efikasitetin e administratës dhe detyrimet financiare.

2. Performanca ekonomike – 20%
Analizon bizneset aktive, punësimin, produktivitetin, pagat dhe zhvillimin ekonomik të territorit.

3. Gjendja demografike – 20%
Vlerëson numrin e banorëve, plakjen e popullsisë, urbanizimin, dendësinë dhe tendencat e largimit të qytetarëve.

4. Distanca dhe aksesueshmëria – 15%
Mat kohën dhe distancën që qytetarët kanë drejt qendrave më të mëdha administrative.

5. Kohezioni social, kulturor dhe historik – 15%
Merr në konsideratë identitetin lokal, historinë e komuniteteve dhe mbrojtjen e pakicave kombëtare.

Bashkitë që marrin më pak se 45 pikë konsiderohen me performancë të ulët dhe potencialisht më të ekspozuara ndaj ndryshimeve.

Katër skenarët e reformës

Skenari i parë: Ruajtja e 61 bashkive

Në këtë variant nuk ndryshohen kufijtë aktualë, por bashkitë do të kishin nivele të ndryshme përgjegjësish.

Funksionet më komplekse do t’u kalonin bashkive me kapacitete më të mëdha ose do të realizoheshin në bashkëpunim mes disa njësive.

Skenari i dytë: Bashkime të mëdha

Ky model parashikon një reduktim të ndjeshëm të numrit të bashkive, duke krijuar njësi më të fuqishme.

Por raporti paralajmëron rrezikun e largimit të administratës nga qytetari dhe humbjes së identiteteve lokale.

Skenari i tretë: Bashkime të targetuara

Ky është modeli që konsiderohet më pranë rekomandimeve të raportit.

Ai parashikon ndërhyrje vetëm në bashkitë që nuk arrijnë të funksionojnë në mënyrë të qëndrueshme, ndërsa funksionet më të specializuara do të kalojnë në nivel rajonal ose ndërbashkiak.

Skenari i katërt: Bashki me funksione minimale

Në këtë model bashkitë do të ruanin lidhjen direkte me qytetarët, por shumë kompetenca do t’u kalonin strukturave rajonale.

Bashkitë që dalin më të rrezikuara nga reforma

Raporti nuk publikon një listë zyrtare, por nga kombinimi i treguesve financiarë, ekonomikë, demografikë dhe distancës me qendrat më të mëdha dalin disa bashki më të ekspozuara.

Rrogozhina

Me rreth 12.500 banorë dhe tregues të dobët funksionalë, Rrogozhina konsiderohet një nga rastet më të prekshme.

Afërsia me Kavajën e bën një bashkim të mundshëm në një skenar konsolidimi.

Memaliaj

Me një popullsi të vogël dhe afërsi të madhe me Tepelenën, Memaliaj është ndër njësitë që mund të përfshihet në një bashkim të ardhshëm.

Këlcyra

Numri i ulët i banorëve dhe dobësitë ekonomike e vendosin Këlcyrën mes bashkive më të ekspozuara, me Përmetin si një nga alternativat më të mundshme.

Delvina

Treguesit ekonomikë dhe demografikë, së bashku me afërsinë me Sarandën, e vendosin Delvinën në grupin e bashkive që mund të rishikohen.

Fushë-Arrëzi

Megjithëse ka tregues të dobët, problemi kryesor mbetet terreni malor dhe distancat e mëdha, që e bëjnë më të ndërlikuar një bashkim të mundshëm.

Konispoli

Sipas shifrave është ndër bashkitë e dobëta, por identiteti historik dhe komuniteti lokal mund të ndikojnë në ruajtjen e statusit aktual.

Pusteci

Edhe pse ka tregues shumë të ulët demografikë dhe ekonomikë, statusi i tij si zonë me komunitet minoritar mund të sjellë përjashtim nga kriteret e përgjithshme.

Reforma nuk garanton automatikisht bashki më të forta

Raporti paralajmëron se bashkimi i dy njësive të dobëta nuk krijon domosdoshmërisht një bashki më funksionale.

Një territor më i madh nuk do të thotë automatikisht më shumë zhvillim, nëse mungojnë burimet financiare, administrata dhe kapacitetet për ofrimin e shërbimeve.

Për këtë arsye kërkohet edhe një ndryshim i mënyrës së financimit vendor, forcim i autonomisë fiskale dhe standarde të reja për shërbimet publike.

Harta e re pritet të hyjë në fuqi në zgjedhjet e vitit 2027

Sipas kalendarit të raportit, procesi i konsultimeve, vlerësimit të skenarëve dhe miratimit ligjor duhet të përfundojë brenda vitit 2026.

Synimi është që një hartë e re administrativo-territoriale të zbatohet në zgjedhjet vendore të vitit 2027.

Deri atëherë pritet të vendoset se cilat bashki do të bashkohen, cilat do të ruhen për arsye historike apo identitare dhe cilat kompetenca do të kalojnë në nivel rajonal.

Në përfundim, raporti nuk propozon zhdukjen masive të bashkive, por një riorganizim selektiv të hartës administrative, ku njësitë më të dobëta mund të bashkohen dhe pjesa tjetër të funksionojë me një ndarje të re përgjegjësish.