Naim Noka

PPP-të në Shqipëri: Përfituesit kryesorë dhe Pasojat Ekonomike

Qeveria Rama ka dhënë një numër të madh kontratash PPP gjatë tre mandateve të saj, dhe shumë prej tyre me zero transparencë dhe  pa përfitime reale për qytetarët shqiptarë. Edi Rama do të mbahet mend gjatë si ‘beu’ që jepte me një të rënë të lapsit me koncension firmave të miqve dhe oligarkëve pranë tij, aeroporte, spitale, tunele, rrugë, shërbimet të ndryshme, plazhe, ishuj, male dhe bregdetin. Aq lehtë i ka firmosur, sikur të jepte një 500 lekësh nga xhepat e tij. I dini por po i rëndis  disa nga PPP-të kryesore, përfituesit e tyre dhe ndikimin që kanë pasur këto projekte në ekonominë e vendit. Unë nuk jam ekonomist por një gjë  e di me  siguri,  Rama është kryeministri  i koncensioneve që bëri “rrush e kumbulla” ekonominë e një kombi në  dekadën e fundit.

PPP-të Kryesore dhe Përfituesit e Tyre

 1. Rruga e Arbrit

– Përfituesi: Kompania “Gjoka Konstruksion” është përfituese e kontratës për ndërtimin e Rrugës së Arbrit, një nga projektet më të mëdha infrastrukturore në vend. Kontrata u dha në vitin 2018, dhe projekti është vlerësuar të ketë një kosto totale prej rreth 240 milionë eurosh. Pavarësisht vlerësimeve të fillimit për përfundimin e projektit brenda disa viteve, vonesat dhe rritja e kostove kanë qenë shqetësuese.

 2. Kontrata e Inceneratorëve

– Përfituesit: Kompanitë “Integrated Technology Services” për inceneratorin e Elbasanit, “Albtek Energy” për inceneratorin e Fierit, dhe “Integrated Energy BV SPV” për inceneratorin e Tiranës. Këto kontrata janë ndër më të skandalozet për shkak të akuzave për korrupsion, mungesës së transparencës dhe përfitimeve të dyshimta për përfituesit privatë. Kostoja totale e këtyre kontratave për buxhetin e shtetit kap vlerën e mbi 430 milionë eurove.

– Afera e Publikuar: Pas hetimeve nga opozita dhe media, rezultoi se këto kontrata përfshinin një rrjet të gjerë kompanish të lidhura me njerëz të afërt me qeverinë, Veliajn duke përfshirë kompani off-shore dhe transaksione të dyshimta. Spak po bën hetime gjysmake duke i konsideruar krime “inteligjente”. Frika për të goditur trurin e aferës, Agaçi, Veliaj, ndoshta deri tek kryeministri tregon se  afera e shekullit do të varroset një herë e mirë duke dënuar Terin dhe Alqin.

3. Aeroporti Ndërkombëtar i Vlorës

– Përfituesi: Konsorciumi turk “Mabetex Group” dhe kompania shqiptare “Gener 2”. Projekti për ndërtimin e Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës është një tjetër shembull i përdorimit të PPP-ve për të zhvilluar infrastrukturën kombëtare. Kontrata, e cila u dha në vitin 2021, parashikon një investim prej 104 milionë eurosh. Edhe ky projekt është kritikuar për mungesë transparence dhe për vështirësi në përllogaritjen e përfitimeve ekonomike të tij.

4. Rruga Milot-Balldren

– Përfituesi: Kompania “A.N.K. Shpk” mori kontratën për ndërtimin e kësaj rruge përmes një PPP me një kosto të parashikuar prej 256 milionë eurosh. Kjo rrugë është cilësuar si një nga projektet më të shtrenjta për kilometër, duke ngritur pyetje mbi justifikimin e kostove dhe përfitimet e saj reale për qytetarët.

– Problematikat: Projekti është përballur me rezistencë të fortë nga opozita dhe shoqëria civile, të cilët kanë argumentuar se kostoja e lartë dhe përfitimet e diskutueshme e bëjnë këtë PPP një barrë të rëndë për buxhetin publik. Mijëra qytetarë nuk kanë akses në rrugën që kishin  dhe janë të detyruar të paguajnë rrugën e ” Bashkim Ulajt”.

5. Shërbimet Shëndetësore dhe Sterilizimi

– Përfituesi: Kompania “Sani Service” është përfituese e kontratës për sterilizimin e pajisjeve mjekësore, një kontratë që kap vlerën e rreth 100 milionë eurove. Kjo PPP ka ngjallur shumë debate për shkak të kostove të larta të saj dhe ndikimit të diskutueshëm në përmirësimin e shërbimeve shëndetësore në spitale.

– Çështjet: Kritikët kanë ngritur shqetësime mbi mënyrën se si janë dhënë këto kontrata dhe mbi përfitimet e dyshimta për kompanitë e përfshira, duke argumentuar se këto fonde mund të ishin përdorur më mirë për përmirësimin e infrastrukturës spitalore dhe pagave të personelit mjekësor. Një pjesë e zyrtarëve janë në  burg.

6. Koncesionet në Shëndetësi: Check-Up, Dializa, Laboratorët

– Përfituesit: Kompanitë “3P Life Logistic” për Check-Up-in kombëtar dhe “Evita” për shërbimin e dializës. Këto projekte kanë një kosto të kombinuar prej mbi 120 milionë eurosh dhe janë kritikuar për efikasitetin e ulët dhe mungesën e përfitimeve reale për pacientët.

– Debatet: Shërbimet kanë qenë  skandaloze  dhe përfitime të majme   kanë marrë kompanitë në kurriz të shërbimit publik.

Situata Ekonomike dhe Pasojat e PPP-ve

PPP-të kanë qenë një mënyrë për qeverinë që të përshpejtojë ndërtimin e infrastrukturës dhe përmirësimin e shërbimeve publike pa i vendosur këto investime menjëherë në bilancin e buxhetit publik. Megjithatë, kjo ka ardhur me një kosto të lartë, duke rritur borxhin publik të vendit dhe duke ngarkuar buxhetin me detyrime afatgjata që do të paguhen për dekada.

Sipas raportimeve, borxhi publik i Shqipërisë ka arritur nivele të larta, duke kaluar 70% të PBB-së, dhe PPP-të kanë kontribuar në këtë rritje. Çdo vit, buxheti i shtetit duhet të alokojë fonde të konsiderueshme për të përmbushur detyrimet financiare që burojnë nga këto kontrata, duke reduktuar kështu hapësirat për investime të tjera publike të nevojshme.

Mungesa e Transparencës dhe Rezistenca

Një nga kritikat kryesore që lidhet me PPP-të e dhëna nga qeveria Rama është mungesa e transparencës. Shumë prej kontratave janë dhënë pa proces të hapur tenderimi, me negocim të drejtpërdrejtë dhe pa garë, duke favorizuat  kompani të caktuara dhe për përfitime të fshehura për individë të lidhur me pushtetin.

Opozita dhe shoqëria civile kanë kërkuar më shumë llogaridhënie dhe hetime të thella për të zbuluar nëse këto PPP janë në të vërtetë në interesin e qytetarëve shqiptarë apo thjesht një mënyrë për të pasuruar një grup të vogël njerëzish në kurriz të publikut. Këto shqetësime kanë shtuar presionin mbi qeverinë për të rishikuar politikat e saj dhe për të ofruar më shumë transparencë në proceset e ardhshme.

Në përfundim, ndërsa PPP-të kanë sjellë disa përfitime jo cikësore në aspektin e infrastrukturës dhe shërbimeve publike,  por kanë lënë  një trashëgimi të rëndë për ekonominë e Shqipërisë, e cila mund të ndikojë negativisht në aftësinë e vendit për të përballuar krizat e ardhshme financiare dhe për të ofruar shërbime cilësore për qytetarët e saj. Pas shumë kohësh Rama nuk do të jetë më por fëmijët tanë dhe brezat do të paguajnë kokërr më kokërr paratë e kontratave që ‘beu’ ynë firmosi aq lehtë sa një vizatim karikature ulur mbi tavolinën kryeministrore. Zaho do jetë paguesi me i rregullt…