Nga Kumbaro te Gonxhja, trashëgimia kulturore në rrezik: Butrinti, Bylisi dhe kalatë në shënjestër

Në Shqipëri, trashëgimia kulturore po përballet me një presion që nuk kufizohet më te braktisja e monumenteve apo mungesa e fondeve për restaurim. Nga Butrinti në Bylis, nga Vlora në Shkodër e Elbasan, një varg vendimesh qeveritare, projektesh ndërtimi dhe ndërhyrjesh në zona historike ka hapur një debat të fortë mbi mënyrën se si shteti po administron pasuritë kulturore të vendit.

Në njërën anë janë institucionet që flasin për investime, rivitalizim dhe zhvillim turistik. Në anën tjetër janë arkeologët, studiuesit, banorët dhe organizatat që kundërshtojnë ndërhyrje të caktuara, denoncojnë mungesë transparence dhe paralajmërojnë humbjen e autenticitetit të monumenteve.

Në qendër të këtij debati nuk është vetëm ministri aktual Blendi Gonxhja. Vendimet më të rëndësishme për Butrintin nisën gjatë drejtimit të Ministrisë së Kulturës nga Mirela Kumbaro dhe vijuan nën pasardhësit e saj. Ndërsa sot, ministria përballet me kërkesa për llogaridhënie mbi mënyrën si po zbatohen projektet dhe si po mbrohen zonat historike.

Butrinti është shembulli më i qartë i përplasjes mes trashëgimisë dhe zhvillimit ekonomik.

Një nga pasuritë më të rëndësishme arkeologjike të Shqipërisë, pjesë e Listës së Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, u përfshi në një debat të madh pas ndryshimit të kufijve të Parkut Kombëtar. Me vendimin e vitit 2022, qeveria reduktoi sipërfaqen e parkut me rreth 802 hektarë.

Ndryshimi i kufijve dhe mënyra e administrimit të Butrintit u kundërshtuan nga përfaqësues të opozitës, studiues dhe aktivistë të trashëgimisë kulturore. Debati u përqendrua te nxjerrja e territoreve nga statusi i parkut kombëtar, perspektiva e zhvillimeve turistike dhe kontrolli që shteti duhet të ushtrojë mbi një pasuri të rëndësisë ndërkombëtare.

Por çështja nuk mbeti vetëm në nivelin e polemikave shqiptare.

UNESCO ka ngritur shqetësime për zhvillimet në zonën e Butrintit, përfshirë projektin turistik Manastiri Bay Resort dhe një zhvillim hotelier në Ksamil. Në vendimin e vitit 2026, Komiteti i Trashëgimisë Botërore kërkoi pezullimin e zbatimit të mëtejshëm të projekteve të përmendura dhe një mision monitorimi UNESCO–ICOMOS.

Organizata ndërkombëtare evidentoi probleme me procedurat dhe monitorimin arkeologjik, ndërsa kërkoi sqarime për mbrojtjen e territoreve që kanë mbetur jashtë kufijve të rinj të Parkut Kombëtar.

Kjo është goditja më e fortë ndaj mënyrës se si është trajtuar Butrinti: ndërsa qeveria e ka paraqitur zonën si pjesë të strategjisë së zhvillimit turistik, UNESCO ka kërkuar ndërhyrje për të parandaluar dëmtimin e vlerave që e bëjnë këtë pasuri të rëndësishme për gjithë njerëzimin.

Ndërkohë, një tjetër përplasje ka shpërthyer në Bylis, ku po zbatohet një projekt me financim europian prej 6.25 milionë eurosh për zhvillimin e parkut arkeologjik dhe Qendrës Multifunksionale Bylis–Klos.

Në vend që ky investim të shoqërohej vetëm me diskutime mbi ruajtjen dhe promovimin e qytetit antik, projekti është vënë në qendër të kritikave nga figura të njohura të arkeologjisë dhe trashëgimisë kulturore.

Arkeologu Neritan Ceka ka denoncuar lënien jashtë të specialistëve të Akademisë së Shkencave dhe moszbatimin e marrëveshjeve të bashkëpunimit me Institutin e Arkeologjisë.

Edhe studiuesi Auron Tare ka ngritur shqetësime për mënyrën e zhvillimit të ndërhyrjeve dhe përdorimin e fondeve europiane.

Kritikat prekin drejtpërdrejt përgjegjësinë e institucioneve që mbikëqyrin trashëgiminë kulturore. Bylisi nuk është një shesh ndërtimi i zakonshëm, por një qytet antik ku çdo ndërhyrje kërkon njohuri arkeologjike, dokumentim dhe respektim të strukturave historike.

Kur specialistët që kanë studiuar një sit për dekada ngrenë alarmin se po lihen jashtë vendimmarrjes, ministria nuk mund ta mbyllë debatin vetëm me shifra investimesh dhe fotografi të punimeve.

Për Blendi Gonxhen, Bylisi është një provë e drejtpërdrejtë e mënyrës si po administrohen projektet aktuale të trashëgimisë: kush vendos për ndërhyrjet, kush i kontrollon ato dhe çfarë peshe ka fjala e arkeologëve përballë kontratave të ndërtimit?

Një tjetër vatër konflikti është Vlora, ku projekti për Muzeun Hebraik ka shkaktuar kundërshtime për ndërhyrjet në hapësirën historike pranë ish-Klubit Patriotik “Labëria”.

Banorë dhe përfaqësues të shoqërisë civile kanë kundërshtuar ndryshimet e planifikuara, duke kërkuar ruajtjen e karakterit historik të zonës dhe të ndërtesave përreth.

Debati përfundoi në gjykatë. Më 16 tetor, Gjykata Administrative e Lushnjës vendosi pezullimin e punimeve deri në shqyrtimin e çështjes.

Kundërshtarët e projektit njoftuan se kishin mbledhur mbi një mijë firma. Institucionet kanë sqaruar se muzeu nuk ndërtohet në vetë godinën e ish-Klubit “Labëria”, por në ndërtesën ngjitur.

Megjithatë, përplasja nxjerr në pah një problem që përsëritet në shumë qytete shqiptare: projektet e reja në hapësira historike shpesh kthehen në konflikt vetëm pasi banorët dhe studiuesit kundërshtojnë mënyrën e ndërhyrjes.

Në Shkodër, shqetësimet janë përqendruar te Gjuhadoli, një nga zonat më karakteristike të qytetit, ku ndërtesat historike, rrugicat dhe arkitektura tradicionale përbëjnë një pjesë të rëndësishme të identitetit urban.

Gjatë verës së vitit 2026, ndërhyrjet në një objekt historik shkaktuan reagime pasi u hoqën pjesë të çatisë dhe mureve, me argumentin e rrezikut për kalimtarët.

Më pas, publikimi i një projekti shumëkatësh në të njëjtën hapësirë e ashpërsoi debatin.

Për kundërshtarët e ndërhyrjes, problemi nuk ishte vetëm gjendja e një ndërtese të vjetër, por rreziku që objektet historike të humbasin për t’u zëvendësuar me ndërtime që ndryshojnë karakterin e qendrës së mbrojtur.

Gjuhadoli është një tjetër shembull i tensionit mes zhvillimit urban dhe ruajtjes së trashëgimisë. Në një qytet që e ka historinë pjesë të identitetit të tij, çdo prishje apo ndërhyrje e pakthyeshme ngre pyetjen se kush e garanton mbrojtjen e vlerave historike.

Debati është shtrirë edhe në Kalanë e Elbasanit, ku projekti i rivitalizimit ka ngjallur kundërshtime mes banorëve.

Në qendër të shqetësimeve janë përdorimi i materialeve të reja, ndërhyrjet në strukturën urbane të lagjes historike, çështjet e pronësisë dhe mundësia e shpronësimeve.

Projekti përfshin një analizë të qindra ndërtesave të zonës dhe synon transformimin e hapësirave publike, por banorët kanë kërkuar që rivitalizimi të mos shndërrohet në ndryshim të identitetit të lagjes.

Përplasja ka të bëjë me vetë kuptimin e restaurimit. Një kala nuk është vetëm një destinacion për vizitorët dhe as një hapësirë që mund të riorganizohet sipas nevojave të turizmit. Ajo është një mjedis historik ku ndërtesat, rrugët dhe jeta e banorëve përbëjnë së bashku trashëgiminë që duhet mbrojtur.

Ndërhyrje të tjera po zhvillohen edhe në Kalanë e Rozafës, ku janë parashikuar restaurime të kalldrëmeve, mureve dhe muzeut, si dhe infrastrukturë e re për vizitorët.

Edhe këtu lind nevoja për transparencë mbi materialet që përdoren, respektimin e strukturave origjinale dhe ndikimin e ndërtimeve ndihmëse në peizazhin historik.

Në këtë klimë debatesh, Ministria e Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit ka hedhur për konsultim edhe ndryshime në legjislacionin për trashëgiminë kulturore dhe muzetë.

Dispozitat që lidhen me administrimin, përshtatjen funksionale dhe përdorimin e pasurive kulturore marrin rëndësi të veçantë në një kohë kur kalatë dhe qendrat historike po shihen gjithnjë e më shumë si hapësira për zhvillimin e aktiviteteve ekonomike dhe turistike.

Po ashtu një vendim i fundit i Ministrisë së Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit ka hapur rrugën për dhënien me qira 20-vjeçare të dy objekteve simbol të trashëgimisë kombëtare: Kalanë e Rozafës në Shkodër dhe Kalanë e Lëkurësit në Sarandë.

Në emër të asaj që ministria e quan “rijetësim kulturor”, janë shpallur procedurat që u japin të drejtën subjekteve private të shfrytëzojnë sipërfaqe të konsiderueshme brenda këtyre monumenteve të shpallura pasuri kombëtare.

Në Kalanë e Lëkurësit, që ngrihet mbi rrënojat e një kishe bizantine të shekullit XVI, është parashikuar dhënia në përdorim e 862 m² hapësirë për shërbime tregtare, ndërsa në Kalanë e Rozafës në Shkodër, në oborrin e tretë, një tjetër ambient shërbimi me sipërfaqe 196.2 m² do të kalojë në duar private për dy dekada.

Arkitektët e gjithë shkatërrimit janë tre emra: Edi Rama, Mirela Kumbaro dhe Blendi Gonxhja. /Pamfleti