Ditët e hekurta të Nartës: Peizazhi i copëtuar nën telat me gjemba

ZVËRNEC — Një ditë pas përplasjeve ku forca fizike shtypi protestat e qytetarëve dhe aktivistëve në mbrojtje të natyrës, hyrja e zonës së rrethuar në Pishë-Poro-Nartë ofronte pamjen e një territori nën shtetrrethim. Dhjetëra forca policie qëndronin sot në gatishmëri, ndërsa persona të paidentifikuar vëzhgonin situatën nga makinat civile. Në sfond, disa punëtorë nxitonin të hiqnin telat me gjemba—një përpjekje e vonuar për të fshehur gjurmët e një dëmi që tashmë ka marrë përmasa lineare kilometrike.

Zinxhirët e buldozerëve dhe rrethimet metalike kanë mbyllur lagunën, duke sfiduar hapur ligjin mjedisor dhe urbanistik të vendit. Ndërsa ekspertët e konsiderojnë ndërhyrjen plotësisht të paligjshme—të kryer pa Vlerësim të Ndikimit në Mjedis (VNM) dhe pa leje të zbardhura—kryeministri Edi Rama dhe institucionet shtetërore janë rreshtuar në mbrojtje të projektit privat, duke hedhur poshtë alarmet e shoqërisë civile.

Makineritë mbi Dunat Shekullore dhe Bllokimi i Kanaleve

Një gardh kilometrik prej hekuri dhe telash me gjemba ka fragmentuar tashmë peizazhin e njërës prej zonave më të rëndësishme të mbrojtura në Shqipëri. Makineritë e rënda kanë hapur rrugët e aksesit dhe kanë ngritur kantierin e parë.

Pamjet e filmuara me dron nga aktivistët e mjedisit zbulojnë një realitet tronditës: kanalet jetike që lidhin lagunën me detin janë bllokuar plotësisht. Për të ngritur urat e betonit, kompania ka shkatërruar dhe shfrytëzuar rërën e dunave shekullore të zonës.
Organizata PPNEA (Qendra për Ruajtjen dhe Mbrojtjen e Mjedisit Natyror në Shqipëri) raportoi me prova fotografike tjetërsimin e habitatit:

“Materiali i dunave shekullore të rërës, pas shkatërrimit, është hedhur për të bllokuar këtë kanal, në të cilin më pas është ndërtuar një urë betoni! Kjo ndërhyrje rrezikon të dëmtojë seriozisht gjithë lagunën e Nartës.

Të gjitha këto punime po kryhen pa pasur një leje të zbardhur për zhvillimin e zonës apo ndërtimin e kantierit. Agjencia e Zhvillimit të Territorit (AZHT), në përgjigje të një kërkese për informacion nga BIRN, konfirmoi se për këtë projekt nuk ka ende as një Vlerësim të Ndikimit në Mjedis (VNM).

Alibitë Zyrtare dhe “Truku” i Lejeve me Faza

Pavarësisht mungesës së dokumentacionit bazë mjedisor, Kryeministri Edi Rama i ka dalë në mbrojtje ndërhyrjes agresive, duke e konsideruar atë si një proces legjitim mbi një pronë private.

“Shteti nuk po fal asgjë, sepse shteti aty nuk ka asgjë. Ajo është një pronë private dembabadem,” deklaroi Rama.

Në të njëjtën linjë, AZHT u shpreh publikisht se leja e zhvillimit përcakton vetëm parametrat urbanistikë dhe nuk përbën automatikisht fillim punimesh, duke i cilësuar ndërhyrjet në terren si “punime me karakter ekskluzivisht përgatitor”. Sipas agjencisë, studimi mjedisor nuk ka përfunduar ende, por po kryhet nga një “studio ndërkombëtare me eksperiencë”.

Për ekspertët e mjedisit, ky qëndrim institucional është një interpretim mashtrues dhe i rrezikshëm i ligjit.

Taulant Bino (Drejtues i AOS): Pasi i referohet Ligjit nr. 10440/2011, Bino thekson se ndërtimi i rrugëve (të përkohshme apo të përhershme) kërkon detyrimisht VNM paraprake. “Në këto kushte, ndërhyrja e sotme është e paligjshme. Gardhi fragmenton habitatin. Rruga e aksesit dhe kampi kanë mbuluar habitate dhe bimësi natyrore dhe kanë shkelur e shtypur specie të mbrojtura,” tha ai, duke e quajtur ndarjen e lejeve në faza si një truk për të futur makineritë përpara kontrollit mjedisor.

Olsi Nika (Drejtues i EcoAlbania): “Interpretimi që e zhvendos VNM-në në një fazë të mëvonshme procedurale cenon vetë qëllimin e ligjit për mbrojtjen e mjedisit dhe parimin e parandalimit.” VNM nuk mund të shtyhet thjesht për fazën e lejes së ndërtimit.

Rrethimi i Monumenteve të Natyrës dhe Pronës Publike

Përtej argumentit të “pronës private” të përdorur nga kryeministri dhe AZHT (të cilët deklarojnë se pasuritë janë të regjistruara në Kadastër dhe se projekti i Zvërnecit ndryshon nga ai i Sazanit sepse është tërësisht privat), faktet në terren flasin ndryshe.
Neni 3 i ligjit “Për pronat e paluajtshme të shtetit” përcakton qartë si prona publike të patjetërsueshme: vijën bregdetare, ishujt, grumbullimet e rërës, dunat, kanalet dhe lagunat. Brenda rrethimit me tela me gjemba janë përfshirë pikërisht këto hapësira: pjesë shkëmbore të bregdetit, duna rëre, një lagunë e vogël dhe kanalet lidhëse.

Më konkretisht, Laguna e Limopuos dhe dunat e rërës gëzojnë statusin e Monumentit të Natyrës. Edhe pas ndryshimeve të debatueshme të ligjit për Zonat e Mbrojtura në shkurt 2024, pika 3 e nenit 52 saktëson: “Monumentet natyrore janë pasuri të paluajtshme, pronë publike dhe janë të patjetërsueshme.”

“Ka dy mundësi: ose janë privatizuar në mënyrë të jashtëligjshme, ose janë rrethuar, po ashtu, në mënyrë të jashtëligjshme,” ironizon Militjan Nezaj, biolog mjedisi pranë PPNEA.

Nezaj paralajmëron gjithashtu se hapja e rrugëve po shkatërron të paktën tre tipe habitatesh prioritare për Bashkimin Europian, ndërsa gardhi me tel me gjemba bllokon lëvizjen e faunës drejt zonave të ushqimit dhe riprodhimit.

Ndërtuesit Anonimë dhe Lidhjet në Hije

Projekti i pagëzuar si “Zvërnec Peninsula” parashikon ngritjen e një kompleksi masiv multifunksional me banesa, hotele, shërbime, rekreacion dhe një marinë jahtesh. Zyrtarisht zhvilluesi është shoqëria “Zvërnec South Adriatic Development” sh.p.k., e regjistruar në destinacione offshore me aksionerë anonimë.

Edhe pse projekti është shitur në publik si një ide e Jared Kushner, dhëndrit të ish-presidentit të SHBA-së Donald Trump, një investigim i BIRN ka zbuluar një rrjet të ndërlikuar vendor pas kompanisë ku gërshtohen:

Një biznesmen i akuzuar për lidhje me mafian italiane.

Një ish-gjyqtar i dorëhequr nga procesi i vetingut.

Vajza e një avokati të akuzuar për falsifikim dokumentesh.

Kompania e një biznesmeni të vrarë.

Individë të lidhur direkt me grupin e një prej oligarkëve më të mëdhenj në vend, Shefqet Kastrati.

Për më tepër, vetë toka e prekur nga projekti mbetet prej vitesh nën konflikte të pazgjidhura gjyqësore pronësie.

Loja me Fjalët dhe “Territorializimi” i Peizazhit

Urbanistja Doriana Musai tërheq vëmendjen se justifikimi zyrtar për një “gardh të thjeshtë pa themele” është një minimizim i qëllimshëm dhe i rremë i situatës. Sipas legjislacionit urbanistik (VKM), rrethimet e lehta pa burokraci lejohen vetëm për tokat bujqësore, ndërsa për zonat sensitive bregdetare rregullat janë tejet strikte.

Musai thekson se dëmi mjedisor dhe ekologjik nuk pret zbardhjen e lejeve përfundimtare për të filluar:

“Dëmi në një zonë të mbrojtur nuk fillon vetëm kur ndërtohen godinat, por që në momentin kur territori fragmentohet, rrethohet, kontrollohet fizikisht dhe ndryshon gradualisht funksionin e tij ekologjik dhe publik.”

Në fund, urbanistja ironizon lojën institucionale me termin “leje e pazbardhur”, duke e cilësuar atë si një truk juridik për t’u dhënë kohë dhe hapësirë zhvilluesve që të ndërhyjnë në ilegalitet të plotë, përpara se dokumentet të bëhen publike. Nën hundën e shtetit të dorëzuar, Zvërneci po ndryshon faqen e tij përgjithmonë, jo nga forcat e natyrës, por nga zinxhirët e buldozerëve.