Eksperimenti Diella, sukses apo fasadë për të fshehur korrupsionin

Në shtator 2025, Shqipëria habiti opinionin ndërkombëtar duke emëruar Diellën, një sistem inteligjence artificiale, në një rol kabineti për mbikëqyrjen e prokurimeve publike. Ky hap i pashembullt shënoi rastin e parë në histori ku një qeveri i delegoi zyrtarisht një IA-je përgjegjësi ministrore, një vendim që, siç raporton HubNews, ndezi debat global mbi kufijtë e teknologjisë në qeverisje.

Ky emërim nuk është një akt simbolik apo një truk mediatik. Shqipëria është përballur prej vitesh me probleme serioze të korrupsionit në fushën e prokurimeve publike, një sektor që, sipas HubNews, ka qenë shpesh i përshkuar nga mungesa e transparencës, patronazhi dhe praktikat klienteliste, të cilat rrezikojnë integritetin institucional dhe pengojnë integrimin në BE.

Qeveria shqiptare, përmes këtij vendimi, synon të zvogëlojë ndikimin e faktorëve njerëzorë dhe të zbatojë standardet e prokurimit në mënyrë më të drejtë e të paanshme. Diella do të përdoret për të analizuar ofertat, identifikuar parregullsitë dhe mbajtur regjistra dixhitalë që mund të auditohen më vonë.

Në fakt, që nga janari 2025, Diella ishte integruar në platformën e qeverisjes elektronike, duke ndihmuar qytetarët në përdorimin e shërbimeve publike. Zgjerimi i rolit të saj në mbikëqyrjen e tenderëve shihet si një eksperiment i guximshëm dhe logjik.

Një nga synimet kyçe të këtij vendimi është të testojë nëse automatizimi mund të sjellë më shumë drejtësi dhe transparencë në një sistem që shpesh ka qenë i ekspozuar ndaj korrupsionit dhe ndikimeve politike.

Por eksperimenti nuk është pa kundërshti. Kritikët paralajmërojnë se një IA mund të trashëgojë paragjykimet e programuesve të saj, duke riprodhuar padrejtësi në vend që t’i zhdukë ato. Prandaj, siç thekson HubNews, suksesi i Diellës varet nga transparenca e algoritmeve, mbrojtja ndaj manipulimeve dhe ekzistenca e mekanizmave të qarta të apelimit.

Pyetja që lind natyrshëm është: pse të mos ndiqen reformat tradicionale?

Përgjigjja qëndron te shpejtësia dhe efikasiteti që IA mund të ofrojë në analizimin e të dhënave dhe në zbatimin rigoroz të rregullave. Ndryshe nga zyrtarët njerëzorë, Diella nuk ndikohet nga lodhja, presioni politik apo interesat e fshehura.

Megjithatë, raporton HubNews, teknologjia nuk mund dhe nuk duhet të zëvendësojë llogaridhënien njerëzore. Për këtë arsye, është thelbësore që autoriteti përfundimtar të mbetet te zyrtarët përgjegjës dhe që çdo vendim i marrë nga IA të jetë i auditueshëm dhe sfidues nga qytetarët apo institucionet përkatëse.

Kombe të tjera po e ndjekin me vëmendje eksperimentin e Shqipërisë. Nëse ai sjell rezultatet e pritura, më shumë ndershmëri, efikasitet dhe transparencë, Diella mund të bëhet një model global për përdorimin e IA-së në qeverisje.

Por, siç paralajmëron HubNews, pa garanci të forta ligjore dhe teknike, rreziku që një sistem i tillë të kthehet në një fasadë që fsheh korrupsionin e vërtetë është real.

Në këtë kuptim, roli i Diellës është më shumë simbolik sesa real, një sinjal se Shqipëria dëshiron të vendoset si një aktor modern dhe reformator në skenën ndërkombëtare. A do të ketë sukses? Kjo mbetet për t’u parë. Por një gjë është e sigurt: Shqipëria ka vendosur të sfidojë të zakonshmen dhe bota po e vështron me shumë interes.