Në ekspozitën e tij personale “INTER”, Niku Alex Muçaj jo vetëm trajton çështje shoqërore, por flet edhe për përvojat e tij personale.

Titulli i ekspozitës “INTER”, që do të thotë ‘midis’, mund të kuptohet si një nyje mes historisë së jetës së Muçajt si një refugjat i mitur me varkë, aktivistit social dhe artistit bashkëkohor që punon midis Shqipërisë dhe Zvicrës, si dhe një koment për zhvillimet historike të Shqipëri.

  VIDEO

“Kaba nga Ethem Qerimi është një video e bazuar në një ndërhyrje arkitekturore dhe një performancë të vitit 2012. Duke ripërdorur tre bunkerë të braktisur, Muçaj ndërtoi një skenë në ambientet e hapësirës së artit Tirana Ekspres që ndodhet pranë stacionit të hekurudhës së vjetër në Tiranë.

Më pas ai ftoi violinistin Ethem Qerimi (1932–2022) të luante në të një “Kaba”, një improvizim tradicional popullor shqiptar. Kombinimi i performancës melankolike të Qerimit dhe dimensionit simbolik të vetë skenës – përmbysja fjalë për fjalë e një strukture ushtarake që ende simbolizon natyrën shtypëse dhe izoluese të regjimit të Enver Hoxhës – kap gjallërisht të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen e Shqipërisë në një moment idiosinkratik. . Për Muçajn, i cili punonte si organizator koncertesh, skena e hapur shërbeu si një agora në hapësirën kufitare midis zonës publike të urbanizuar dhe jourbanizuar dhe ishte menduar të mbetej e aksesueshme për një kohë të pacaktuar për qytetarët e Tiranës.

Megjithatë, skulptura ra viktimë e zbutjes së shpejtë urbane dhe u shkatërrua nga autoritetet në një operacion të dyshimtë në vitin 2013 së bashku me të gjithë kompleksin e ndërtesave ku ishte dikur.

“Lonely Tools”, u ekspozua për herë të parë në një shfaqje që u hap më 8 gusht 2021, në Galeria e Bregdetit në Radhimë – 30 vjet pasi anija e mallrave Vlora, me mijëra refugjatë, u nis nga bregdeti shqiptar për në portin italian të Barit.

Vepra, e përbërë nga 27 mjete bujqësore të pozicionuara vertikalisht me ndihmën e blloqeve të betonit, dha premierë edhe pikërisht 27 vjet pas arratisjes së vetë Muçajt nga Shqipëria më 8 gusht 1994, me një varkë nga brigjet e qytetit të Vlorës. Përtej nderimit të historisë së tij të emigracionit, Muçaj është i interesuar për lidhjen midis migrimit dhe punës, si dhe rëndësinë e aktiviteteve themelore por jetike të punës si bujqësia, kujdesi ose ndërtimi, të kryera shpesh nga emigrantët.

Për më tepër, me avancimin e shpejtë të dixhitalizimit, theksohet çështja themelore e vlerës së punës.
Një pjesë skulpturë, një pjesë instalimi zanor, “The Party is Over” (2019) u zhvillua nga Muçaj për tezën e tij të magjistraturës në Akademinë e Artit dhe Dizajnit në Bazel. Ndërsa mund të lexohet si një koment humoristik për përfundimin (e suksesshëm) të një programi të njohur ndërkombëtarisht për artet pamore dhe, rrjedhimisht, mbi statusin dhe betejat e artistëve në shoqërinë moderne, ai mbart një rëndësi tjetër, më të rëndësishme dhe më të gjerë.

 protagonistëve njerëzorë; kërcitja e xhamit duke u bërë një kujtesë akustike se përdorimi i burimeve dhe energjisë nuk është vetëm një shtyllë progresi, por në fund të fundit parimi i saj themelor.
Në serinë e tij të fundit “Folio 1-9” (2024), Muçaj përsëri përdor një material të përditshëm për të reflektuar mbi burimet natyrore, prodhuesit e tyre, konsumatorët dhe fituesit dhe humbësit në shoqëri në përgjithësi. Fytyrat ose maskat janë modeluar përafërsisht me bitum, një material ndërtimi i zakonshëm i bërë nga mbetjet e industrisë së rëndë të naftës.

Në Fier, vendlindja e Muçajt, ndodhet fusha më e madhe e naftës në Evropë në breg. Lëndët e para nxirren kryesisht në zonat rurale, ku joshja e shoqërisë moderne kapitaliste të Tiranës është e aksesueshme vetëm nëpërmjet televizionit.

Ndërsa transformimi i Shqipërisë nga një nga vendet më të varfra të Evropës në një vend në zhvillim me një ekonomi moderne të tregut të hapur përparon, ajo vazhdon të luftojë me emigracionin e punëtorëve të kualifikuar dhe një pabarazi të madhe midis përparimit të ndjerë në qendrat urbane dhe varfërisë së shumë zonave rurale. Si mbajtëse kuptimore, fytyrat nënkuptojnë njerëzit që janë në fillim të zinxhirit të nxjerrjes së lëndës së parë, por që përfitojnë më pak prej tij.

Kur arti “parashikon” krizën, instalacioni “Festa mbaroi” e Niku Alex Muçaj për shoqërinë globale në krizë

Një pandemi si kjo e koronavirusit nuk e kishte menduar askush, por duket se arti e kultura nuk njohin limite duke na ndihmuar të shpjegojmë dhe përballojmë botën që na rrethon. Dhe vetë artisti shqiptar Niku Alex Muçaj shtatorin e shkuar kur krijoi instalacionin artistik “The party is over” (Festa mbaroi!) nuk mund ta mendonte se vepra e tij që përfaqëson një shoqëri globale në krizë do të shprehte më së miri botën ku ne po jetojmë.

Në një intervistë  Niku Alex Muçaj, na rrëfen se instalacioni artistik tematizon shoqërinë globale në krizë duke u nisur nga shumë fusha, por nuk e priste që në harkun e pak javëve të kishim një krizë botërore që ky punim e prezanton fuqishëm.

Në Shqipëri artisti është mjaft i njohur për instalacionin e tij Konverskenë/Convescene realizuar në vitin 2012, i cili trajtonte bunkerët, simbolet e dukshme të komunizmit duke u dhënë atyre funksion tjetër, nga një bunker në skenë. Por për artistin ai punim u shkatërrua si të ishte një ndërtim pa leje, bashkë me godinën e qendrës kulturore, për ti hapur vendin Pallatit të Drejtësisë.

Më poshtë intervista e plotë:

Nik prej vitesh tashmë jetoni në Zvicër, ku dhe keni studiuar dhe ushtroni krijimtarinë tuaj përmes punimeve që i keni paraqitur në evente të ndryshme. Ajo që kemi kuptuar nga punimet tuaja është se përpiqeni të eksploroni strategji artistike në lidhje me hapësirën publike, si në dimensionet fizike dhe ato abstrakte. Këtë gjë më konkretisht e kemi parë në instalacionin “Converscene” në Tirana Ekspres, një projekt transformimi, me bunkerët të tipit “Qendër Zjarri”, në një skenë verore, e cila është njëkohësisht edhe një instalacion artistik. Cili është synimi juaj me këto punime, mesazhi që përcillni.

Konverskenë / Convescene është puna ime e parë që kam realizuar në Shqipëri në vitin 2012. Instalacioni trajtonte bunkerët, këto simbole kaq të dukshme të komunizmit në Shqipëri, duke u dhënë atyre një funksion tjetër, nga bunkeri në skenë. E vendosur në ambientet e Tirana Ekspres tek ish stacioni i trenit kjo skenë verore ishte pozicionuar midis Tiranës urbane dhe asaj rurale, që sot mund ta quajmë Tirana e bashkuar. Ky lloj konteksti më ka ngacmuar gjithmonë.
Por instalacioni u shkatërrua sikur të ishte ndërtim pa leje, bashkë me godinën e qendrës kulturore, për t’i hapur vendin Pallatit të Drejtësisë.

Reto Thüring