Shqipëria, laboratori i Evropës ku IA lufton (ose fsheh) korrupsionin

Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, di si të tërheqë vëmendjen ndaj vendit të tij. Ish-basketbollisti i kombëtares (me gjatësi 1.98 m) prezantoi shtatorin e kaluar Diellën, një ministre virtuale përgjegjëse për prokurimet publike. Kreu i Partisë Socialiste, i cili ndodhet në pushtet prej më shumë se 12 vitesh dhe po ushtron mandatin e tij të katërt, fitoi zgjedhjet e vitit 2025 duke premtuar anëtarësimin e plotë të Shqipërisë në BE deri në vitin 2030. Për ta arritur këtë objektiv, lufta kundër korrupsionit është thelbësore — një nga kërkesat kryesore të Brukselit ndaj vendit me 2.3 milionë banorë, i cili nisi zyrtarisht negociatat e anëtarësimit katër vite më parë.

Duke prezantuar nismën, Rama sqaroi: “Nuk po i delegojmë [Diellës] përgjegjësinë për të qeverisur apo për të marrë vendime përfundimtare. Po i japim përgjegjësinë të bëjë atë që bën më mirë: të përpunojë të dhëna shpejt dhe të na japë përgjigje shumë të shpejta […] Tenderët publikë do të jenë 100% të pastër nga korrupsioni.”

Opozita pyeti anëtarët e qeverisë socialiste: “Kë do të arrestojë policia nëse kjo ministre bën një gabim apo lehtëson një mashtrim? Programuesin?” Diella, emri i së cilës do të thotë “Diell” në shqip, iu përgjigj një pjese të kritikave nga ekrani në parlament: “Ndryshe nga njerëzit, unë nuk kam të afërm për t’i favorizuar, as miq për t’u dhënë kontrata dhe as emocione që të errësojnë gjykimin tim mbi të dhënat publike. Besnikëria ime është matematikore.”

Rama, 61 vjeç, argumentoi: “Teknologjia nuk ka miq, nuk pranon kafe dhe nuk ka frikë nga hakmarrja.” Ai këmbënguli se algoritmi do të kapërcejë “nepotizmin strukturor” të vendit. “Ne jemi një vend kushërinjsh — nuk është e lehtë të kesh ndërveprime krejtësisht të drejta dhe transparente në një vend kushërinjsh,” tha ai në një intervistë për The New York Times në janar.

Media ndërkombëtare raportoi për emërimin e ministres Diella, por shumë shqiptarë shprehën mosbesim. Mes tyre ishte Jorida Tabaku, deputete e Partisë Demokratike dhe kryetare e Komisionit për Çështjet Europiane. “Nëse sistemi që përdor këto mjete nuk ka integritet, inteligjenca artificiale rrezikon të bëhet një kuti e zezë që përqendron pushtetin në vend që të ekspozojë abuzimet,” deklaroi ajo me email.

Vetëm dy muaj pas emërimit të Diellës në kabinet, Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) kërkoi pezullimin e një figure kyçe të qeverisë Rama: zv/kryeministres Belinda Balluku. Prokuroria e akuzoi për “shkelje të barazisë në tendera publikë”. Çështja shkoi në Gjykatën Kushtetuese, e cila më 6 shkurt e shpalli të papajtueshme me detyrën. Rama kritikoi vendimin dhe refuzon të lejojë parlamentin t’i heqë imunitetin bashkëpunëtores së tij të afërt, njëkohësisht ministre e Infrastrukturës dhe Energjisë.

Ndërkohë, skepticizmi ndaj inteligjencës artificiale u kthye në zemërim kur SPAK vendosi në arrest shtëpie hartuesit e Diellës: Mirlinda Karçanajn, drejtoreshë e Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit (AKSHI) — institucioni që menaxhon infrastrukturën digjitale shtetërore — dhe zëvendësen e saj, Hava Delibashin. Gjashtë persona të tjerë u akuzuan për korrupsion, përfshirë një zëvendësdrejtor policie dhe tre biznesmenë. Çështja përfshin akuza nga manipulimi i tenderëve publikë deri te rrëmbimi dhe kërcënimi i sipërmarrësit të teknologjisë Gerond Meçe për ta detyruar të tërhiqej nga një procedurë prokurimi.

Në këtë kontekst, më 24 janar, disa parti opozitare thirrën protesta që kulmuan me hedhjen e koktejve molotov drejt zyrës së kryeministrit. Demonstratat, të udhëhequra nga Partia Demokratike, vazhduan më 10 dhe 11 shkurt përpara zyrës së Ramës, duke kërkuar dorëheqjen e tij. Ndërkohë, aktorja Anila Bisha, fytyra dhe zëri i së cilës shërbyen si bazë për avatarin, ka paditur qeverinë për përdorim të paautorizuar të imazhit të saj.

“Propagandë e pastër”

Gazment Bardhi, kreu i grupit parlamentar të Partisë Demokratike, e cilësoi ministren virtuale si “propagandë të pastër” në një intervistë telefonike. “Ata që krijuan Diellën akuzohen zyrtarisht për korrupsion, rrëmbim dhe shkelje të rregullave të tenderimit. A kishin vërtet qëllim të luftonin korrupsionin?” pyeti ai. SPAK ka ngritur akuza ndaj zv/kryeministres lidhur me 11 kontrata me vlerë 1.1 miliardë euro. “Në një qeveri të korruptuar, asnjë algoritëm nuk e zgjidh problemin,” argumentoi ai.

Mosbesimi ndaj qëllimeve të qeverisë shtrihet përtej opozitës. Azmer Duleviç, inxhinier dhe aktivist i pavarur, mori pjesë në protestat e janarit me një pankartë ku shkruhej: “Koka e peshkut është e kalbur: korrupsioni fillon nga lart.” Duke folur nga Tirana, ai shtoi: “IA nuk është zgjidhje magjike. Besueshmëria e saj varet nga të dhëna të pastra, mbikëqyrje e paanshme dhe vullnet i vërtetë politik.”

Kjo gazetë është përpjekur të marrë një deklaratë nga qeveria Rama, por nuk ka marrë përgjigje.

Andi Hoxhaj, ekspert i së drejtës për Ballkanin Perëndimor në King’s College London, thekson se Diella synon të zbulojë dhe parandalojë parregullsitë mes kompanive që marrin pjesë në tendera publikë dhe të përcaktojë nëse ato përmbushin kriteret. “Ky duhet të jetë këndvështrimi nga i cili bëhet çdo vlerësim,” paralajmëron ai. Profesori thekson se “është ende herët për një vlerësim të saktë të Diellës. Nuk ka kaluar as një vit.”

Hoxhaj sqaron se SPAK është institucioni përgjegjës për hetimin e korrupsionit në nivele të larta që prej vitit 2019. Ai shton se ky organ ka qenë thelbësor në luftën kundër korrupsionit të lartë, i frymëzuar nga prokuroritë speciale antikorrupsion në Kroaci dhe Rumani. Megjithatë, eksperti thekson se qeveria “duhet të zbatojë më shumë politika antikorrupsion për të garantuar masa parandaluese efektive.”

Rovena Sulstarova, drejtuese e Programit të Qeverisjes në Shqipëri pranë Institutit për Demokraci dhe Ndërmjetësim (IDM), mendon se ndikimi i inteligjencës artificiale në luftën kundër korrupsionit është, për momentin, “i përzier”. Sipas saj, IA mund të forcojë transparencën dhe të kufizojë mundësitë për abuzim, por nuk është zgjidhje më vete. “Nuk duhet mbivlerësuar.”

Intelektuali dhe shkrimtari 74-vjeçar Fatos Lubonja është thellësisht skeptik ndaj qëllimeve të Ramës, madje edhe të BE-së. Lubonja kaloi 17 vite në burg gjatë diktaturës komuniste të Enver Hoxhës (1944–1985). Sot, duke folur me videokonferencë nga Tirana, ai shpjegon se Rama është si një karrige e mbështetur në katër këmbë. “Njëra janë oligarkët, gjithë njerëzit e pasur që e rrethojnë. Tjetra është media që ata zotërojnë ose financojnë. E treta është krimi i organizuar. Dhe e katërta është mbështetja ndërkombëtare, sidomos nga Europa Perëndimore dhe SHBA.”

Shkrimtari shpjegon se Shqipëria e ka bazuar gjithmonë marrëdhënien me perandoritë mbi dy faktorë: vasalitetin dhe statusin periferik. “Vasalët kishin nevojë për legjitimitet nga qendra e perandorisë. Në këmbim, qendra mbyllte sytë ndaj asaj që ndodhte këtu. Kjo funksionoi me Perandorinë Osmane, Austro-Hungareze, Bashkimin Sovjetik… Dhe tani me BE-në dhe SHBA-në. Rama ka nevojë për këtë legjitimitet nga Perëndimi. Dhe ai ka ditur t’i japë Perëndimit atë që kërkon, si marrëveshja me Giorgia Melonin për emigrantët, sipas së cilës Shqipëria pret refugjatë të dërguar nga qeveria italiane në kampe internimi.”

Lubonja beson se ambasadorët e BE-së në Shqipëri e njohin mirë realitetin e vendit. “Kam folur me ambasadorin gjerman, holandez, polak… Është e vërtetë që janë shumë të shqetësuar për krimin e organizuar dhe mbështesin SPAK-un. Por Shqipëria është e ndërlikuar. Dhe Rama di të luajë në të dyja anët.” Ai mendon se ekziston një ndjenjë superioriteti në qasjen europiane ndaj Shqipërisë. “Në thelb, në Bruksel mendojnë se nuk e meritojmë demokracinë dhe se kemi nevojë për një lloj princi si Mohammed bin Salman i Arabisë Saudite. Është më e lehtë për ta të merren me dikë të tillë.”

Në fund, pastrimi i niveleve të larta do të varet nga vullneti njerëzor. Lubonja përfundon: “Nuk besoj se vetëm SPAK mund ta ndryshojë vendin. Nuk mund të reformosh vetëm sistemin e drejtësisë kur politika, ekonomia dhe krimi i organizuar lëvizin në drejtim të kundërt. Dhe Rama nuk po vepron me mirëbesim.”/El Pais