Media spanjolle tallet me Ramën dhe ministren e tij ‘inteligjente’

Shprehja e njohur “cili është kulmi i absurditetit?” duket se gjen një ilustrim thuajse perfekt në këtë histori. Krijimi i një inteligjence artificiale me misionin për t’i dhënë fund korrupsionit dhe, më pas, përfshirja e vetë strukturës që e zhvilloi atë në një skandal të dyshuar ryshfeti. Një ironi e hidhur, sidomos kur dihet se, të paktën për momentin, inteligjencat artificiale ndërtohen nga njerëz – dhe njerëzit janë të ekspozuar ndaj korrupsionit. Pikërisht kjo duket se ka ndodhur në Shqipëri, në një histori ku kryeministri Edi Rama ndodhet në qendër të një episodi që i ngjan më shumë subjektit të një komedie-thriller futuriste sesa një reforme shtetërore.

Ambicia ishte e madhe: Shqipëria synonte t’i paraqiste botës një model inovativ për luftën kundër korrupsionit strukturor, duke përdorur inteligjencën artificiale si instrument institucional. Projekti u quajt “Diella” dhe u prezantua si “ministrja” e parë në botë e krijuar nga IA – një avatar virtual me funksione publike.

Misioni i saj ishte i qartë: eliminimi i ndërmjetësve, reduktimi i ryshfetit dhe rritja e transparencës në prokurimet publike dhe shërbimet administrative. Paradoksi nis pikërisht këtu: agjencia shtetërore që zhvilloi dhe menaxhoi Diellën ndodhet sot nën hetim për korrupsion të dyshuar.

Situata është shndërruar në një kontrast të fortë simbolik. Ndërsa Diella promovohej në forume ndërkombëtare si shembull i inovacionit institucional shqiptar, zyrtarë të lartë të Agjencisë Kombëtare të Informacionit – institucioni që administron infrastrukturën dixhitale të shtetit – u vendosën në arrest shtëpie. Ata akuzohen për përfshirje në një rrjet kriminal që dyshohet se manipulonte tenderët publikë përmes kërcënimit dhe presionit.

Diella, fytyra dixhitale e luftës kundër korrupsionit

Pamja ishte e kuruar deri në detaje. Diella u prezantua publikisht e veshur me elementë tradicionalë, me një estetikë të kontrolluar dhe një diskurs të matur. Në vjeshtë, ajo iu drejtua edhe Parlamentit të Shqipërisë, duke mbrojtur rolin e saj përballë kritikave mbi kushtetutshmërinë e veprimtarisë së saj.

“Nuk jam qenie njerëzore”, deklaroi ajo në një video. “Nuk kam interesa personale; vetëm të dhëna, algoritme dhe qëllimin për t’u shërbyer qytetarëve në mënyrë të paanshme.”

Në praktikë, Diella funksionon si një ndërfaqe dixhitale për shërbimet administrative: aplikime për dokumente, kërkesa zyrtare, rezervime takimesh dhe procedura të tjera publike. Synimi është të eliminohet kontakti njerëzor – pikërisht hallka që, për dekada, ka lehtësuar ryshfetin për përshpejtimin e proceseve.

Sipas qeverisë, faza e ardhshme parashikon që Diella të përfshihet edhe në vlerësimin e ofertave për tenderët publikë, duke u bazuar ekskluzivisht në të dhëna objektive dhe sisteme të auditueshme.

Projekti u promovua drejtpërdrejt nga kryeministri Edi Rama, i cili qeveris vendin që nga viti 2013 dhe e ka vendosur luftën kundër korrupsionit në qendër të diskursit të tij politik, veçanërisht në raportet me Bashkimin Evropian.

Korrupsioni, kusht kyç për rrugën drejt BE-së

Lufta kundër korrupsionit nuk është thjesht një premtim elektoral. Ajo është një nga kushtet themelore për avancimin e Shqipërisë në procesin e anëtarësimit në Bashkimin Evropian. Raportet e BE-së flasin për “njëfarë progresi”, por theksojnë se korrupsioni mbetet “i përhapur gjerësisht”, sidomos në sektorë të ndjeshëm si prokurimet publike, ndërtimi dhe turizmi.

Një raport i publikuar në nëntor vlerësoi përparimin e një strukture të posaçme prokurorie, e krijuar në vitin 2019 për të hetuar korrupsionin e nivelit të lartë. Ironikisht, e njëjta njësi është sot duke hetuar Agjencinë Kombëtare të Informacionit – institucionin përgjegjës për Diellën.

Shifrat zyrtare tregojnë kompleksitetin e situatës. Gjatë vitit 2024, kjo prokurori realizoi rreth 2800 ndalime paraprake, por vetëm 14 prej tyre kishin lidhje direkte me korrupsionin publik. Megjithatë, hetimet kanë prekur edhe figura të larta politike: një ish-president, kryetarin e Bashkisë së Tiranës dhe një zëvendëskryeministër me peshë të konsiderueshme brenda partisë së Ramës.

Kufijtë e inteligjencës artificiale dhe dilema politike

Rama ka mbrojtur publikisht pavarësinë e prokurorisë, edhe pse ka pranuar tensionet që kjo sjell brenda sistemit. Shqipëria renditet ndër vendet me normën më të lartë të paraburgimit në Evropë, një fakt që ka ngritur shqetësime serioze nga organizatat e të drejtave të njeriut.

Sipas kryeministrit, lufta kundër korrupsionit është e vështirë dhe jo gjithmonë e parashikueshme. “Nuk mund të planifikosh gjithçka”, u shpreh ai me tone ironike, duke folur për afatet e anëtarësimit në BE, sipas deklaratave të raportuara nga New York Times.

Rasti i Diellës shton një pyetje thelbësore: a mund të jetë vërtet i pavarur një sistem i inteligjencës artificiale, nëse ai ndërtohet, trajnohet dhe menaxhohet nga struktura që vetë janë nën dyshim? Ekspertët e qeverisjes paralajmërojnë se rreziku është real: algoritmet mund të ushqehen me të dhëna të anshme ose të programohen për të anashkaluar shenja të caktuara abuzimi.

Andi Hoxhaj, profesor i së drejtës dhe ekspert për Ballkanin Perëndimor në “King’s College London”, e përmbledh situatën me kujdes: avatari i lejon qeverisë t’i tregojë Brukselit se e kupton problemin dhe po përpiqet ta adresojë atë. Por, sipas tij, historia e Shqipërisë mbetet “thellësisht problematike”.

Reformë reale apo fasadë teknologjike?

Aktualisht, nuk ekzistojnë tregues të qartë që të masin se sa Diella ka ndikuar realisht në uljen e korrupsionit. Sistemi është ndërtuar për parandalim, jo për hetim të krimeve të kryera më parë. Kjo mungesë e metrikave konkrete e bën të vështirë vlerësimin e ndikimit të tij përtej mesazhit politik.

Megjithatë, një element mbetet i rëndësishëm: hetimi ndaj agjencisë që mbikëqyr Diellën nuk është bllokuar dhe as fshehur. Për disa analistë, kjo tregon një pranim të vonuar, por të domosdoshëm, se korrupsioni nuk luftohet vetëm me teknologji apo simbole moderne, por me institucione funksionale – edhe kur vëmendja bie mbi vetë qeverinë.

Shqipëria vijon përpjekjet për të bindur Evropën se e ka seriozisht. Diella është pjesë e këtij rrëfimi. Por, në fund, faktet dhe hetimet gjyqësore peshojnë më shumë se çdo avatar dixhital./huffingtonpost.es