Provokimi i rëndë i gazetës greke

Gazeta greke Protothema ka rikthyer debatet për origjinën e heroit kombëtar shqiptar, Gjergj Kastrioti – Skënderbeu, me një artikull titulluar: “Sa ‘shqiptar’ ishte Gjergj Kastrioti apo Skënderbeu, çfarë fsheh varri i harkuar në Manastirin e Çilandarit në Malin Athos?”

Shkrimi, i bazuar pjesërisht në studime greke, sugjeron se Skënderbeu mund të jetë konsideruar grek pasi ishte ortodoks dhe fliste greqisht, duke theksuar mungesën e këngëve të vjetra shqiptare për heroizmin e tij. Gjithashtu, aty përmendet se njëri nga vëllezërit e tij, Reposhi, u bë murg dhe jetoi në malin Athos, ku ekziston edhe një vend i quajtur “Kulla e Shqiptarit”, e blerë nga babai i Skënderbeut, Gjoni Kastrioti, ku më pas varrosën edhe veten.

Gjergj Kastrioti, i lindur në vitin 1405, ishte djali i Gjon Kastriotit, sundimtar në veriun e Shqipërisë së sotme. Familja e tij ka qenë e krishterë dhe e lidhur me vasalitetet ndaj osmanëve dhe venedikasve, duke lënë pas një trashëgimi të fortë ushtarake dhe politike. I rritur në oborrin osman dhe i edukuar nga trashëgimtari i fronit të Mehmetit II, Gjergji u quajt Iskender Bej (Skënderbej) për trimërinë e tij dhe u kthye më vonë në atdheun shqiptar për të udhëhequr kryengritjen kundër osmanëve në vitin 1443.

Sipas studiuesve, disa prej vëllezërve të tij u bënë murgj në Malin Athos, ndërsa Gjon Kastrioti dhe Reposhi janë varrosur në një arkosolium në Manastirin e Çilandarit. “Kulla e Shqiptarit”, një fortesë gjysmë e rrënuar e shekullit të 12-të ose 1270, shërbente si vend mbrojtjeje dhe rezidencë për familjen Kastrioti në Athos. Dokumentet tregojnë se Gjon Kastrioti e bleu kullën dhe disa parcela për të jetuar aty së bashku me fëmijët e tij.

Debati mbi “shqiptarësinë” e Skënderbeut vazhdon për shkak të pretendimeve se ai përdorte greqishten si gjuhë administrative dhe lidhej me tradita bizantine. Megjithatë, për shqiptarët, trashëgimia e tij është e qartë: udhëheqës i revoltës kundër osmanëve dhe simbol i unitetit kombëtar.

Përveç kësaj, zbulimi i “Kullës së Shqiptarit” dhe varrezat e familjes së tij në Athos ngre pyetje të reja historike dhe arkeologjike mbi rrugët e jetës së familjes Kastrioti dhe lidhjet e tyre me Gadishullin Ballkanik.

Skënderbeu mbetet një figurë kyçe për identitetin shqiptar, ndërsa debatet për prejardhjen e tij, gjuhën dhe varrezat e fshehura vijojnë të jenë një temë e nxehtë ndërkombëtare.

Artikulli i protothema:

Ne kemi përmendur gjerësisht Georgios Kastriotin (ose Skënderbeun) në një artikull më 05/05/2018, i cili shkaktoi diskutime të ashpra. Ne e dimë se Kastrioti është heroi kombëtar i Shqipërisë. Megjithatë, ekziston një sërë të dhënash të paqarta lidhur me origjinën e tij. Një studim shumë interesant nga z. Paschalis Androudis, Profesor Ndihmës i Arkeologjisë dhe Artit Bizantin dhe Islamik, në Departamentin e Historisë dhe Arkeologjisë të Universitetit Aristoteli të Selanikut, mbi të ashtuquajturën “Kulla Shqiptare” në Malin Athos dhe marrëdhënien e babait të tij, Ioannis Kastriotis, dhe njërit prej vëllezërve të tij me Gadishullin e Athosit, na bëri të shqyrtojmë sërish këtë temë.

Sa “shqiptar” ishte Georgios Kastrioti apo Skënderbeu, çfarë fsheh varri i harkuar në Manastirin e Hilandarit në Malin Athos?

Ne dëshirojmë të falënderojmë ngrohtësisht z. Androudis, i cili na dha leje të mbështetemi në të dhënat nga studimi i tij dhe informacionet shtesë që na ofroi.

Ioannis Kastriotis: Babai i “Skënderbeut”

Georgios Kastriotis (1404 ose 1405-1468) ishte djali i Ioannis Kastriotis, sundimtar i një zone që përfshin veriun e sotëm të Shqipërisë dhe Voisawa, që vinte nga familja fisnike serbe e Brankoviçëve. Silvius Aeneas (pseudonim letrar i Papa Pius II, 1405-1464), një bashkëkohës i Kastriotëve, konsideronte se Kastriotët ishin maqedonas nga Imathia. Pothuajse kudo përmendet se gjyshi i Gjergjit, Konstandini, i cili vdiq në 1390, ishte sundimtar i Imathisë dhe Kosturit, nga ku rrjedh mbiemri i tij (Kastrioti < Kastoriotis). Babai i tij, Gjoni, ishte sundimtar i Krujës.

Është e pamohueshme që Kastriotët ishin të krishterë në fe. Ioannis Kastriotis (1380-1437), fillimisht vasal i osmanëve, pastaj i venedikasve dhe më vonë përsëri i osmanëve, shtriu sundimin e tij deri në Alesio, Lezhën e sotme dhe grykëderdhjen e lumit Mati, duke arritur deri në det. I influencuar nga venedikasit, ai u bashkua me ta. Megjithatë, Sulltan Murati I, me fushatën e tij të re në Ballkanin Perëndimor, e bëri Kastriotin përsëri vasal të tij. Për të shmangur keqmenaxhime të reja, ai u detyrua të dërgonte katër djemtë e tij – Stanislao, Repazio, Konstandin dhe Gjergj – në Edirne, atëherë kryeqytet i Perandorisë Osmane, si pengje.

Ioannis Kastriotis dhe Voisawa patën 9 fëmijë (5 vajza, emrat e të cilave nuk njihen përveç njërës, Mara, dhe 4 djemtë që përmendëm). Murati, duke vlerësuar trimërinë, zgjuarsinë dhe bukurinë e Gjergjit, u mor veçanërisht me edukimin e tij. Kastrioti u edukua bashkë me trashëgimtarin e fronit të Mehmetit II. Në moshë të re, Murati e emëroi atë komandant në një betejë me serbët. Gjergji tregoi trimëri të madhe dhe udhëhoqi ushtrinë e tij drejt fitores. Murati shprehu admirimin duke e quajtur Iskender Bej (Skënderbej), që do të thotë “Aleksandri i sundimtarëve”. Vlen të theksohet se si Gjergji ashtu edhe motrat dhe vëllezërit e tij ishin konvertuar në Islam. Megjithatë, disa ngjarje filluan ta trondisnin Gjergjin.

Vdekja misterioze e dy vëllezërve të tij (i treti, Repazio, u bë murg), emërimi i një apostati, Hassan Bej Versezeda, si komandant garnizoni në Kroi nga Murati, i cili dëboi nënën e tij, që vdiq pak më vonë (babai kishte vdekur në 1437), dhe nostalgjia për atdheun e tij, e çuan Gjergjin drejt veprimeve të pavarura. Duke parë fermanin, garnizoni i Krujës dorëzoi fortesën. Të nesërmen qyteti u mbush me flamuj me emblemën e Kastriotit, shqiponjën dykrenare. Populli shpërtheu në brohoritje. Më 28 nëntor 1443, Kastrioti nisi kryengritjen kundër osmanëve dhe u bë një makth për ta.

Ai humbi vetëm një betejë, kundër Evren Beut më 26 korrik 1455, i cili kishte një ushtri prej 40,000 burrash. Shkoi në Itali për ndihmë, por nuk arriti asgjë të veçantë. Ai u martua me vajzën më të vogël nga 8 të Arianit Gjergj Komneni, sundimtar që gjithashtu luftoi kundër osmanëve. I’u ofrua të udhëheqë një kryqëzatë, pasi u rikthye në krishterim, duke u dukur i gatshëm, por u sëmur nga malaria dhe vdiq në janar 1467 në Alesio, dhe u varros në kishën e Shën Nikollës.

Sa “shqiptar” ishte Kastrioti?

Ne do të bëjmë disa pyetje mbi origjinën e Kastriotit, i cili shpallet heroi kombëtar i Shqipërisë, pasi lindi dhe veproi kryesisht në territoret shqiptare.

• A është mbiemri Kastrioti shqiptar? Nëse po, cila është etimologjia e tij?

• Sa persona e dinë që veprimtaria e tij arriti deri në Pogonin e sotëm? Rrënojat e një fortesë ekzistojnë ende në Oreokastro, e pushtuar nga turqit vetëm pasi iu ndërpre furnizimi me ujë nga lumi fqinj Gormos.

• A është shqiponja dykrenare, emblemë e Kastriotit, me origjinë bizantine apo jo?

• Cila ishte gjuha zyrtare në zonat e kontrolluara nga Kastrioti? Maria Michael-Dene shkruan: “… e njëjta gjë ndodh me arvanitasit që zbritën në Greqi pas rënies së Kastriotit, të cilët ishin grekë dhe përdornin greqishten si gjuhë zyrtare.”

Zëvendësudhëheqësi i Kastriotit ishte i afërmi i tij, Vrana, mbiemër i një familjeje të njohur bizantine.

Pse nuk ka këngë popullore shqipe për heroizmin e Kastriotit, ndërsa ka për heronj me rol të vogël? A kishte vetëdije kombëtare shqiptare në mes të shekullit XV? Shqiptarët ishin një grup fisesh të ndara, pa traditë kombëtare, pa unitet gjuhësor.

A është e vërtetë se kur Kastrioti u kthye në Krujë, u tha qytetarëve myslimanë të zgjidhnin midis krishterimit dhe vdekjes, dhe shumica që refuzuan u masakruan? Fan Noli e konsideron këtë si luftë të shenjtë kundër myslimanëve.

Sipas gazetarit francez Rene Piot, grekët morën pjesë në luftërat e Kastriotit. Himariotët, për shembull, me flamuj blu e të bardhë, dhe Bosët e Androutsos, Botsaris etj. morën pjesë në mbrojtjen e Krujës. Në fillim të shekullit të XVII, ata themeluan Lidhjen Suliotike me grekë të lirë.

Mbrojtësit e Mesolongjit (1825) e konsideruan Kastriotin hero model dhe i dhanë njërës prej artilerive të tyre emrin “Skenderbeis”. Disa nga shqiptarët çliruan Greqinë bashkë me ta.

Duke iu drejtuar Mehmetit II, Kastrioti shkruante:
“Gjergj Kastrioti, i riemëruar Skënderbej, sundimtar i Epirit dhe i Shqiptarëve, ushtar i Jezus Krishtit për Mehmetin, monarku i Muhamedanëve, gëzohuni… 30 maj 1461.”

Murad II i përgjigjej duke e quajtur: “hegemon i Shqiptarëve dhe i Epirotëve”, ndërsa Alfonso i quante “Princ i Epirit”.

Edhe në pullat shqiptare të vitit 1968, në 500-vjetorin e vdekjes së Kastriotit, emri i tij shfaqet si Gjergj Kastrioti, ndërsa në një tjetër pullë figuron kopertina e historisë së biografit të parë të Barletit, “HISTORIA DE VITA ET GESTIS SCANDERBERGI EPIROTARUM PRINCIPIS”.

Historiani Pavlos Karolidis shkoi në Itali dhe takoi pasardhës të Kastriotit, të cilët vetëquhen grekë, janë ortodoksë fanatikë dhe qendra e tyre kryesore në Siçili quhet Piana de Greci (Vendi i Grekëve).

Kulla Shqiptare në Malin Athos

Në Manastirin e Hilandarit në Malin Athos janë varrosur babai dhe vëllai i Kastriotit. Arsyeja për rishqyrtimin e kësaj çështjeje ishte zbulimi në internet i një artikulli mbi “Kullën Shqiptare” në Malin Athos, e bazuar në studimin e Prof. Ndihmës Paschalis Androudis.

Në revistën Byzantium (2002), ekziston një studim i gjerë mbi “Kullën Shqiptare” në Athos. Aty shkruhet se Reposhi, “Duka i Ilirisë”, u varros si murg i thjeshtë në 1430 në Hilandari. Një i afërm tjetër i tij, Gjoni Kastrioti, babai i Gjergjit, u bë gjithashtu murg dhe u varros aty.

Babai dhe djali janë varrosur në një arkosolium (varr me hark). Kulla është gjysmë e rrënuar në zonën pyjore në jug të Manastirit të Hilandarit, mbi sketin e braktisur të Trinisë së Shenjtë. Kulla është ndërtuar ndoshta në shekullin XII (sipas një versioni tjetër në vitin 1270), si fortesë mbrojtëse kundër pirateve. Ka përforcime në çdo anë, që tregon stilin bizantin, dhe sot ka mbijetuar rreth 6 metra lartësi.

Sipas dokumenteve të viteve 1421-1422, Ioannis Kastrioti bleu kullën nga manastiri për 60 florinj venecianë, dhe po ashtu 4 adelfata për vete dhe tre djemtë e tij. Reposhi jetoi aty për disa vite. Në vitin 1423, Ioannis detyrohet të dërgojë katër djemtë e tij në Edirne. Në vitin 1468, pasi të gjithë përfituesit e vëllezërve vdiqën, Kulla Shqiptare iu kthye manastirit.

Më vonë aty u vendos një komunitet murgjish, të paktën deri në vitin 1528, me mbështetje nga sundimtarët e Vllahisë. Një gravurë e vitit 1757 përshkruan manastirin me Kullën Shqiptare. Nuk dihet saktësisht kur u braktis kulla; emri “Kulla Shqiptare” u përdor për herë të parë në 1512, ndërsa më parë quhej “Kulla e Shën Gjergjit”.

Epilog

Siç u përmend, Georgios Kastrioti u varros në kishën e Shën Nikollës në Alesio. Në vitin 1474, Mehmeti II pushtoi qytetin dhe urdhëroi të hapej varri, por skeleti të mos dëmtohej. Turqit, duke i atribuaar veti magjike kockave, i shkatërruan në copa dhe i morën si amuletë. Megjithatë, përkrenarja e tij u ruajt dhe ndodhet në një muze në Vjenë. Ky fakt ngre pyetjen: a fsheh arkosoliumi i Manastirit të Hilandarit ndonjë sekret, që disa historianë shqiptarë mund ta kenë identifikuar?