Studentët e disa universiteteve në Tiranë kanë bojkotuar sot, më 14 tetor, procesin mësimor, duke iu bashkuar protestave që nisën një ditë më parë në kryeqytet. Bojkotit i janë bashkuar studentë të Fakultetit të Mjekësisë, Ekonomisë, Drejtësisë dhe Universitetit Politeknik, ndërsa reagimi është shtrirë edhe te gjimnazistët. Protestat, që kanë në qendër pakënaqësitë me qeverinë dhe kushtet e arsimit, zhvillohen në një periudhë kur të rinjtë po përballen me kosto gjithnjë e më të larta jetese dhe vështirësi për të siguruar punësim të qëndrueshëm pas diplomimit.

Megjithëse ekonomia shqiptare ka vijuar të rritet vitet e fundit, përballueshmëria e jetesës dhe mundësitë ekonomike për të rinjtë mbeten problematike. Çmimet e qirave në Tiranë janë rritur në nivele që tejkalojnë mundësitë e një individi me pagë mesatare, ndërsa ushqimet tashmë kushtojnë më shumë se mesatarja e Bashkimit Europian. Këto kushte i kanë vështirësuar dukshëm, mundësitë e studentëve për të ndjekur procesin mësimor.

Qiratë në Tiranë arrijnë sa 97% e pagës neto, e papërballueshme për të rinjtë

Një nga problemet më të mëdha për të rinjtë që studiojnë apo nisin jetën e tyre profesionale në Tiranë është kostoja e strehimit.

Sipas të dhënave të agjencive imobiliare, të përpunuara nga Monitor, qiraja mesatare e apartamenteve në kryeqytet arriti në 721 euro në muaj në qershor 2026. Kjo shumë përfaqëson rreth 97% të pagës mesatare neto, të përllogaritur mbi pagën mesatare bruto të tremujorit të parë.

Sipas standardeve ndërkombëtare të përballueshmërisë, shpenzimet për strehimin nuk duhet të tejkalojnë 30% të të ardhurave. Në Tiranë, një individ me pagë mesatare do të duhej të shpenzonte pothuajse të gjithë të ardhurat mujore vetëm për të paguar qiranë, pa përfshirë ushqimin, transportin dhe shpenzimet e tjera.

Kjo situatë po ndikon edhe në zgjedhjet e familjeve të reja, të cilat po kërkojnë alternativa jashtë kryeqytetit. Sipas ekspertëve të tregut imobiliar, qytete si Elbasani, ku qiratë janë rreth 30-40% më të ulëta, po bëhen alternativa për individë dhe familje që punojnë në Tiranë, por nuk përballojnë dot kostot e banimit.

Ushqimet më të shtrenjta se mesatarja europiane, të ardhurat shumë më të ulëta

Përveç strehimit, buxhetet e të rinjve dhe familjeve shqiptare dhe të rinjve sidomos po rëndohen edhe nga shtrenjtimi i ushqimeve. Sipas të dhënave të Eurostat, të përpunuara nga Monitor, indeksi i çmimeve të ushqimeve në Shqipëri arriti në 102.9% të mesatares së Bashkimit Europian në vitin 2025, duke e kaluar për herë të parë këtë nivel.

Kjo do të thotë se një shportë ushqimore që kushton mesatarisht 100 euro në vendet e BE-së, në Shqipëri kushton rreth 103 euro, e matur sipas standardeve të fuqisë blerëse.

Diferenca është edhe më e madhe kur krahasohen të ardhurat. Ndërsa çmimet e ushqimeve janë rreth 3% mbi mesataren europiane, të ardhurat për frymë në Shqipëri janë vetëm 43% e mesatares së BE-së.

Presioni mbi konsumatorët ka vijuar edhe gjatë vitit 2026. Në korrik, ushqimet dhe pijet joalkoolike u shtrenjtuan me 3.2% në bazë vjetore në Shqipëri, ndërsa në Bashkimin Europian rritja ishte vetëm 0.6%. Pra, ushqimet në Shqipëri u shtrenjtuan mbi pesë herë më shpejt se mesatarja europiane.

Kjo e bën gjithnjë e më të vështirë për të rinjtë, veçanërisht studentët që jetojnë larg familjeve, përballimin e shpenzimeve të përditshme.

Diploma universitare nuk po garanton punësim

Vështirësitë ekonomike nuk përfundojnë me diplomimin. Të dhënat e tregut të punës tregojnë se një pjesë e konsiderueshme e të rinjve me arsim të lartë nuk arrijnë të gjejnë punë, pavarësisht nevojave të bizneseve për punonjës.

Sipas INSTAT, gjatë vitit 2025 rezultonin 17,800 persona të papunë me arsim të lartë, nga të cilët 9,693, ose rreth 55%, ishin nën moshën 30 vjeç.

Këto shifra nxjerrin në pah vështirësitë e kalimit nga universiteti në tregun e punës. Një nga problemet kryesore është mospërputhja mes programeve universitare dhe kërkesave të ekonomisë, e cila po krijon vende pune kryesisht në shërbime, turizëm, ndërtim dhe tregti.

Për shumë të rinj, diploma nuk është më një garanci për punësim në profesion apo për sigurimin e të ardhurave të mjaftueshme për një jetë të pavarur.

Një tjetër tregues shqetësues është pesha e të rinjve që nuk janë as në punë, as në arsim apo trajnim profesional, të njohur si kategoria NEET. Sipas të dhënave për vitin 2023, kjo kategori përbënte 24.6% të të rinjve të moshës 15-29 vjeç në nivel kombëtar, ndërsa në Tiranë arrinte në 27%.

Teksa kostot e jetesës në Tiranë jnaë rritur me shpejtësi vitet e fundit, me iartë më ta larta dhe ushqime më të shtrenjta, nga ana tjetër kushtet në tregun e punës për të rinjtë janë përkeqësuar vitet e fundit në një kohë kur ekonomia e përgjithshme po rritet.

Barra mbi Pagat dhe Fenomeni i Ri

Sipas standardeve, strehimi është i përballueshëm nëse merr deri në 30% të të ardhurave. Në Tiranë, për shkak se qiraja mesatare (721 euro) është thuajse baraz me pagën mesatare neto (rreth 72 mijë lekë ose ~740 euro), një individi i duhet të shpenzojë rreth 97% të pagës neto vetëm për qiranë.

Kjo situatë po krijon një fenomen të ri ku familjet e reja po “përzgjidhen” nga Tirana, duke zgjedhur të zhvendosen drejt qyteteve si Elbasani (ku qiratë janë 30-40% më të lira) ose Durrësi, duke udhëtuar çdo ditë për në punë.

• Sipas të dhënave të përpunuara në vitin 2026, numri i të rinjve të punësuar (të grupmoshës 15–29 vjeç) ka pësuar një rënie prej rreth 7,000 personash (ose 4%) në bazë vjetore. Në të njëjtën kohë, numri i të rinjve të papunë është rritur nga 31 mijë në 36 mijë persona.
• Shkollimi larg kërkesave të tregut: Një problematikë e theksuar e ngritur nga monitorimet e tregut është se mbi 17,000 persona me arsim të lartë rezultojnë të papunë. Peshën kryesore këtu e mbajnë të rinjtë e sapodiplomuar, gjë që dëshmon për një mospërputhje (mismatch) të madhe mes programeve që ofrojnë universitetet dhe asaj çka kërkon realisht biznesi.
• Fenomeni “NEET” (As në punë, as në shkollë): Pothuajse një e katërta e të rinjve (rreth 24.6%) në Shqipëri bëjnë pjesë në kategorinë që nuk janë as të punësuar, as duke ndjekur studimet apo ndonjë trajnim profesional. Kjo ndodh ndërkohë që sipas Revistës Monitor, bizneset e listojnë mungesën e fuqisë punëtore si shqetësimin e tyre kryesor.

Ky raport karakterizohet nga këto pika kyçe:

1. Tejkalimi i Mesatarës së BE-së (Sipas Fuqisë Blerëse)

• Mbi 100% e BE-së: Për herë të parë në histori, indeksi i çmimeve të ushqimeve në Shqipëri u ngjit në 102.9% të mesatares së BE-së.
• Çfarë do të thotë kjo? Një shportë ushqimore bazë që në vendet e Bashkimit Europian kushton mesatarisht 100 euro, në Shqipëri kushton rreth 103 euro. Ky është një rekord historik, duke pasur parasysh që në vitin 2015 çmimet e ushqimeve në vend ishin sa 67.7% e mesatares europiane. 2. Paradoksi i Çmimeve të Larta dhe Pagave të Ulëta

• Rritje 3 herë më e shpejtë se të ardhurat: Revista Monitor thekson se përgjatë një dekade, çmimet e ushqimeve janë afruar dhe kanë kaluar Europën mbi tri herë më shpejt sesa është rritur fuqia ekonomike apo të ardhurat reale të konsumatorit shqiptar.
• Konsumi dhe Pagat: Ndërsa ushqimet kushtojnë 103% e BE-së, të ardhurat për frymë në Shqipëri mbeten ende në nivele shumë të ulëta, rreth 43% të mesatares së BE-së.

3. Ritmi i Rritjes (5 herë më shpejt se në BE)

• Të dhënat e fundit: Ritmi me të cilin shtrenjtohen ushqimet në Shqipëri mbetet agresiv. Në muajt e fundit, ushqimet dhe pijet joalkoolike në Shqipëri u shtrenjtuan me 3.2% në bazë vjetore, ndërkohë që në Bashkimin Europian kjo rritje u ngadalësua në mesatarisht vetëm 0.6%. Kjo do të thotë se rritja tek ne po ndodh pesë herë më shpejt se në BE.
• Produktet më problematike: Bulmeti, qumështi dhe vezët mbajnë peshën kryesore, duke u shitur me çmime deri në 30% më të larta sesa mesatarja europiane.