për sigurinë e digave

Një auditim i Kontrolli i Lartë i Shtetit (KLSH) hedh dritë mbi një seri shkeljesh serioze në menaxhimin e projektit për rritjen e sigurisë së digës në hidrocentralin e Komanit, të financuar me hua nga Banka Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim (BERZH) dhe të zbatuar nga Korporata Elektroenergjitike Shqiptare (KESH SHA).

Megjithëse projekti ka përmbushur objektivin teknik, mënyra e administrimit financiar dhe institucional ka prodhuar kosto shtesë, rrezik fiskal dhe një barrë të pajustifikuar mbi buxhetin e shtetit.

Prokurime pa miratim dhe fonde të paautorizuara

Sipas raportit të KLSH, huaja prej 12.7 milionë euro u ratifikua me ligj mes Republikës së Shqipërisë dhe BERZH. Por, gjatë zbatimit (2016–2017), drejtuesit e KESH dhe Njësisë së Zbatimit të Projektit zhvilluan procedura prokurimi dhe bashkëpunimi me huadhënësin pa miratimin paraprak të Ministrisë së Financave, përfaqësuese e shtetit në marrëveshjet e huave.

Dy lote prokurimi, me vlerë 12,340,903 euro, u kontraktuan ndërkohë që financimi nuk ishte ende i miratuar sipas kërkesave ligjore. Zgjatja e afateve dhe vonesat në disbursim sollën një kosto shtesë 316,624.52 euro, e paguar nga Ministria e Financave ndaj BERZH si tarifë angazhimi.

Kredia u pagua nga shteti, jo nga KESH

Edhe pse ishte nënshkruar një marrëveshje nënhuaje që i kalonte KESH-it detyrimin e shlyerjes, auditimi tregon se korporata ka kryer vetëm dy pagesa minimale në vitin 2014 (3,382 euro interesa dhe 99,739 euro komisione).

Si pasojë, është krijuar një detyrim i mbartur prej 9,820,643 euro ndaj Ministrisë së Financave, duke transferuar barrën financiare mbi buxhetin e shtetit dhe duke përbërë përdorim joefektiv të fondeve publike.

Disbursime të parregullta dhe fatura problematike

KLSH evidenton shkelje të rënda në disbursime:

• Parapagimi 10% (631,654.37 euro) u aprovua para lidhjes së kontratës.
• Fatura tatimore për parapagimin u lëshua 6 muaj me vonesë, në kundërshtim me ligjin e TVSH-së.
• Faturat nuk plotësonin kërkesat ligjore dhe u trajtuan si “fatura tregtare”, jashtë formatit tatimor.
• Pagesat nga BERZH u kryen në llogari jashtë Shqipërisë, ndërsa faturat tatimore lëshoheshin nga dega në Shqipëri.

Sipas raportit, këto praktika rrisin rrezikun e shmangies së detyrimeve tatimore nga kontraktorët e huaj.

Shifrat që rëndojnë financat publike

Deri më 31.12.2024, nga kjo hua:

• Ministria e Financave ka paguar 949,029 euro interesa,
• 8,531,111 euro principal,
• 443,624 euro komisione.

Ndërkohë, KESH nuk ka shlyer detyrimet e saj sipas marrëveshjes, duke lënë një borxh të mbartur 9.82 milionë euro mbi taksapaguesit. Kësaj i shtohet edhe tarifa e angazhimit 316,624.52 euro, pasojë direkte e vonesave dhe keqmenaxhimit.

Aktive pa formalizim

Edhe pse punët civile dhe pajisjet janë marrë në dorëzim sipas kontratës, KLSH konstaton se KESH nuk ka formalizuar marrjen në dorëzim të aktiveve në përputhje me Udhëzimin nr. 30/2011 për menaxhimin e aktiveve publike, duke krijuar vakum përgjegjësish dhe rrezik për administrimin e pasurisë publike.

Rekomandime pa përgjegjësi reale

KLSH rekomandon procedura disiplinore ndaj drejtuesit të Njësisë së Menaxhimit të Projekteve, ndërsa për ish-administratorin e KESH nuk rekomandohet masë, me arsyetimin se nuk është më në marrëdhënie pune.

Një përfundim që ngre pikëpyetje serioze mbi llogaridhënien reale për vendime që kanë prodhuar miliona euro kosto shtesë për buxhetin.

Projekti në Hidrocentrali i Komanit mund të ketë rritur sigurinë teknike të digës, por dështimi financiar dhe institucional ka ekspozuar shtetin ndaj humbjeve të panevojshme. Rasti i KESH–BERZH është një shembull i qartë se si prokurimet pa miratim, mosshlyerja e huave dhe tolerimi institucional e kthejnë financimin e huaj në barrë për taksapaguesit shqiptarë.