Përditësuar më 24 July 2018, 16:25

Dosjet e policisë sekrete të epokës komuniste rihapin plagët e vjetra në Shqipëri

Makineria e aparatit komunist u mbështet në rrëshqitje të rrjeteve të njerëzve të komprometuar…

Rebecca Davis / for NBC News

TIRANË, Shqipëri – Jo shumë kohë pasi u arrestua, policia sekrete i  ofroi Maks Velos një marrëveshje. Bashkëpuno me ne, thanë ata, dhe mund ta lëmë gjithë këtë gjë. Ishte viti 1978, kulmi i diktaturës në Shqipëri.

Velo, pastaj 43 vjeç, e dinte se marrëveshjet e tilla u goditën gjithë kohën. Por “kjo ishte diçka që nuk mund të bëja”, kujton ai. Velo, një piktor, u tha se arti i tij ishte anti-socialist, që shprehte “tendenca moderniste”.

Ai u mor në pyetje për gjashtë muaj dhe tha se ai ishte mbajtur në izolim dhe u sigurua me zinxhirë. Velo më vonë doli në gjyq dhe u dënua me 10 vjet punë të rëndë pën një “agjitacion dhe propagandë” të stilit sovjetik. Velo u caktua të punonte në minierat e bakrit dhe kaloi shumicën e shtatë vjetëve, tre muajve dhe 10 ditëve të tij prapa hekurave së bashku me të burgosurit e tjerë politikë në Burgun Spaç, pjesë e një rrjeti të ndërtuar për të pasqyruar gulagët e Stalinit.

Për katër dekadat e fundit, Velo është pyetur nëse ai ka përfunduar në Spaç, sepse dikush që ai e njihte mori një marrëveshje si ajo që iu ofrua – dhe i dha informacion autoriteteve. Ai madje imagjinonte se çfarë mund të kishte thënë një person i tillë.

Vitin e kaluar, qeveria shqiptare hapi arkivat e policisë së saj të vjetër sekrete, Sigurimeve. Çdokush që është spiunuar gjatë periudhës komuniste mund të ketë qasje në dosjen e tij ose të saj, duke lejuar që ata që bashkëpunuan me regjimin potencialisht të identifikohen.

Velo kërkoi dosjen e tij, por më pas u përpoq të kalonte përmes saj. Ndonjëherë ai do të fillojë të lexojë, por duhet të braktisë një faqe në gjysmë të rrugës. Ai mësoi, se ishin rreth 20 njerëz që kishin informuar mbi të, mes tyre një mik të ngushtë dhe vjehrrën e tij të mëparshme. “Maks Velo është një person me pikepamje  borgjeze,” ajo kishte shkruar në një raport për policinë sekrete, sipas dosjes. “Ai është një person pa karakter”.

‘ÇËSHTJET QË DUHEN TË LEXOJNË’ Shumica e vendeve të tjera ish komuniste hapën skedarët e epokës së Luftës së Ftohtë shumë kohë më parë. Por, ndryshe nga shumë prej fqinjëve të saj, Shqipëria kurrë nuk kreu një politikë të “lustracionit”: një pastrim sistematik të zyrtarëve qeveritarë që kishin marrë pjesë në krime gjatë kohës komuniste. Sot, dosjet Sigurimi mbushin një sërë dhomash të vogla në një depo qeveritare në skajet e Tiranës.

Me skedarët e tejmbushur nga raftet metalike dhe në kutitë e grumbulluara në tokë dhe dritaret, është e vështirë të thuhet saktësisht sa e plotë është mbledhja. Mendohet që agjentët e Sigurimit kanë shkatërruar mijëra dosje gjatë viteve të fundit të regjimit.

Çdo ditë njerëzit vijnë këtu, zakonisht me pyetje që nuk janë përgjigjur për një kohë të gjatë”, thotë Gentina Sula, drejtori i agjencisë që ofron akses në dosjet. “Nëse ka gjëra që duhet t’i falin, për vete ose për prindërit e tyre, mendoj se kjo është një shans i mirë. Shumë shpesh, ju e dini, një bashkëpunëtor dhe një viktimë ishin në të njëjtin rreth. ” Gjyshi i Sulës ishte ndër shqiptarët që u zhdukën nga agjentët qeveritarë gjatë diktaturës.

Pothuajse tre dekada më vonë, rreth 4,000 njerëz janë ende të listuara si të zhdukur. Kombi ballkanik prej rreth 3 milion banorësh dikur ishte shtëpia e një prej regjimeve më brutale në botë. Disa ekspertë kanë krahasuar Shqipërinë e epokës komuniste me Korenë e Veriut, sepse kufijtë e saj u vulosën me gardhe elektrike dhe shqiptarët u ekzekutuan për përpjekje për t’i shpëtuar.

Nëse Sigurimi po synonte një grua, agjentët mund t’i studionin këpucët e saj dhe pastaj të bënin një palë kopje me një kunj në thembër – dhe pastaj t’i ndërroheshin pa vërejtur.

Vako thotë se ai u dërgua një herë në Kinë, për të studiuar teknikat e mbikqyrjes. “Më pëlqeu shumë,” thotë Vako, për rolin e tij. “Ndihem shumë krenar për punën time. … Unë kam qenë me fat që kam këtë punë dhe unë e zbatova vetëm ligjin “. I pyetur se çfarë mendonte për lirimin publik të dosjeve të Sigurimit, Vako tundi kokën. “Shikoni, hapja e dosjeve, sipas mendimit tim personal, është e ndërlikuar.

Nuk është gjë e mirë, “tha ai.” Arsyeja është se nëse shikoni dosjet, ka raste kur një vëlla spiunoi vëllain e tij.

” PATRIOTËT OSE TRAKTORËT?

Dosja e Sigurelës së Velo-s është 250 faqe e gjatë dhe ka kaluar disa muaj për ta kuptuar atë. Bashkëpunëtorëve u janë dhënë emra të kodit, kështu që Velo ka pasur për të kthyer inxhinierimin e provave – duke menduar përsëri në ngjarje shumë kohë më parë, për të kuptuar se kush mund t’i referohet pseudonimeve. Bashkëpunimi i shokut të tij përshkruan më shumë Velo 83-vjeçaren.

Njeriu ishte një piktor, dikush që Velo ftonte në shtëpinë e tij. Kur Velo u arrestua, autoritetet deklaruan se veprat e tij ishin armiqësore dhe djegën shumë nga pikturat e tij.

“Si mund të kisha imagjinuar se diskutimi i veprave të artit është një vepër penale?” Tha ai. Pasi mori dosjen e tij, Velo mësoi se shoku ishte ende gjallë dhe jetonte në Tiranë, por ai nuk përpiqej ta arrinte atë.

Sula, zyrtari përgjegjës për arkivat e Sigurimit, tha se është e shqetësuar se njerëzit që jetojnë në Shqipëri sot nuk do të kuptojnë kontekstin në të cilin zgjedhjet u bënë, ose nuk u bënë, nën diktaturën.

Agjencia e saj ka marrë qindra kërkesa për dosjet. “Ishte një shoqëri e marrë peng,” thotë ajo. “Kishte shumë propagande.” Ajo tha se shumë bashkëpunëtorë besonin se ata ishin “duke i shërbyer vendit të tyre” dhe ishin “patriotikë”, ndërsa të tjerët ishin të detyruar. Pra, si mendon Sula se ish bashkëpunëtorët duhet të trajtohen sot? “Simpatia është një fjalë e madhe,” thotë Sula. “Jo, nuk do të thosha simpati. Por unë kërkoj që njerëzit të bëjnë analiza të thella. ” Nga ana e tij, Velo thotë se nuk pendohet që lexon dosjen e tij, por ai nuk ndjen shumë ndjenjën e mbylljes.

Diktatori Enver Hoxha erdhi në pushtet në fund të Luftës së Dytë Botërore dhe shërbeu si kreu i shtetit deri në vdekjen e tij më 1985. I njohur për të qenë paranojak, ai ngriti mijëra bunkerë betoni për të mbrojtur kundër një pushtimi të huaj që nuk erdhi kurrë.

Nën udhëheqjen e Hoxhës, feja, flokët e gjata, gjuha e ashpër dhe makina private u ndaluan, siç ishte kritika ndaj regjimit.

Nëse një person është gjykuar si një kundërshtar, e gjithë familja mund të dërgohet në punë në fabrikat apo fushat e largëta. Nga viti 1946 deri në 1991, rreth 6,000 vetë u ekzekutuan, sipas Shoqatës Shqiptare të të Burgosurve Politikë.

Dhjetëra mijëra u burgosën ose u dërguan në kampet e punës për akuzat politike.

Forca e policisë sekrete Sigurimi ishte shumë efikase. Agjentët Sigurimi u quajtën ndonjëherë “mikrofona të gjalla”, sepse ata gjithmonë po dëgjonin. Por ky reputacion u mundësua nga mijëra shqiptarë të zakonshëm që i ndihmuan ata, duke punuar si bashkëpunëtorë zyrtarë, dhe mijëra të tjerë që funksiononin si informatorë më informalë, duke ofruar sekrete intime rreth atyre që njihnin.

Makineria e aparatit komunist u mbështet në rrëshqitje të rrjeteve të njerëzve të komprometuar./Pershtati: Jona Dusha