Prej dhjetë vitesh nuk jetoj më në Shqipëri. Ndoshta edhe për këtë arsye kam ndaluar pothuajse së shkruari për të. E ndiej se nuk jam më aq brenda realitetit sa dikur. Por sheshet e ditëve të fundit në Evropë, me thirrjen “Rama ik”, më kthyen me mendje në vitin 2013, kur jetoja ende në Shqipëri dhe pashë Edi Ramën të fitonte zgjedhjet, duke mbyllur epokën e Sali Berishës, figurës qendrore të tranzicionit nga komunizmi në një “demokraci” që gjithmonë ka kërkuar shumë thonjëza.

Kur flitet për “demokracinë shqiptare”, thonjëzat janë çështje ndershmërie, sepse dy parti nuk mjaftojnë për të ndërtuar një demokraci të plotë. Në vitet ’90 nuk ndodhi, ashtu si në Italinë e pas fashizmit, që kultura të ndryshme politike të bashkoheshin për të ndërtuar një patriotizëm të ri kushtetues. Ndodhi diçka shumë më e thjeshtë: Partia e Punës e Shqipërisë u nda në dy kampe – Partinë Demokratike të Sali Berishës, e rrënjosur sidomos në veri, dhe Partinë Socialiste, më e fortë në jug, prej nga vinte edhe Enver Hoxha.

Sidoqoftë, kushdo që është intelektualisht i ndershëm duhet të pranojë se Edi Rama, ish-kryetar bashkie i Tiranës dhe një figurë e njohur edhe jashtë vendit, fitoi në vitin 2013 edhe falë një mbështetjeje popullore që dukej e çliruar nga logjika klienteliste. Për këtë arsye, edhe Bashkimi Evropian e priti me lehtësi ndryshimin e ndërmjetësit politik dhe shumë shqiptarë brenda dhe jashtë vendit shpresuan sinqerisht se vendi do të ndryshonte kurs.

Trembëdhjetë vjet më vonë, Edi Rama është në mandatin e tretë dhe është e qartë se kjo nuk ndodhi. Ashtu si paraardhësi i tij, ai sot nuk përfaqëson një projekt për të ardhmen, por vetë sistemin. Dhe një pjesë e madhe e shqiptarëve e kanë kuptuar këtë dhe duan ta thonë hapur. Prej këtu lindin edhe protestat në sheshe, përfshirë atë në Bolonja.

Ku qëndron risia

Unë besoj se kauza që i ka nxjerrë shqiptarët në sheshe – mbrojtja e një zone të mbrojtur në grykëderdhjen e lumit Vjosa, pranë Vlorës, nga një projekt ndërtimi luksoz – ka në vetvete pak rëndësi konkrete.

Diçka e ngjashme ka ndodhur më parë me Teatrin Kombëtar apo me projekte të tjera të diskutueshme të Edi Ramës, përfshirë edhe qendrat për emigrantët në Gjadër dhe Shëngjin, të cilat u dhanë si një lloj enklave italiane në Shqipëri.

Do të ishte e lehtë të shkruhej një artikull kritik mbi rolin e rrjeteve sociale në mobilizimin politik, mbi dobësinë e këtyre protestave jashtë vendit apo mbi faktin se shumë prej tyre përbëhen nga njerëz që prej vitesh nuk jetojnë në Shqipëri.

Po ashtu, mund të thuhej se vetë Edi Rama ka përdorur të njëjtat mjete për të ndërtuar imazhin modern të Shqipërisë, që diaspora e ka konsumuar me dëshirë. Por nëse e bëjmë këtë, humbasim dy gjëra thelbësore.

E para: në këto sheshe nuk ka vetëm breza të rinj të organizuar në mënyrë dixhitale. Ka prindër dhe xhaxhallarë që emigruan në vitet ’90 me mjete të vështira; ka fëmijët e tyre të rritur si italianë, që kanë qenë pak herë në Shqipëri; dhe ka studentë të rinj që sapo kanë ardhur në Itali. Pra, ka një përzierje brezash dhe historish migrimi që nuk ishte parë më parë në këtë formë.

E dyta: pikërisht sepse kjo përzierje ekziston, shënjestra nuk është më vetëm një parti apo një qeveri, por i gjithë sistemi klientelist. Dhe është domethënëse të dëgjosh “Rama dhe Berisha, largohuni të dy nga politika”, sepse kjo pranon diçka të rëndë: se rotacioni mes tyre nuk ka qenë ndryshim, por vazhdimësi. Këto protesta nuk janë kundër një qeverie, por kundër mënyrës se si funksionon Shqipëria – kundër një sistemi ku korrupsioni nuk është devijim, por rregull.

Ku qëndron problemi

Nëse thua se Shqipëria është shtëpia jote dhe njëkohësisht kërkon largimin e Ramës, atëherë po thua se ti dhe të tjerët si ti duhet të merrni përgjegjësinë për të ardhmen. Dhe këtu lind pyetja që, me siguri, i bëhet edhe në Bruksel delegacionit të Bashkimit Evropian: në rregull, Rama mund të jetë problemi, por nëse ai largohet, kush vjen më pas?

Problemi është se sot nuk duket askush që mund të ofrojë jo vetëm fitore elektorale, por edhe një projekt të besueshëm për të ndryshuar sistemin. Dhe kjo nuk është surprizë.

Kush do të donte të qeveriste Shqipërinë sot duhet të përballonte tre detyra jashtëzakonisht të vështira:

Së pari, të hartonte një projekt zhvillimi realist dhe të bazuar në interesin e vendit (punësimi, pagat, produktiviteti dhe mirëqenia janë temat kryesore që dalin nga këto sheshe).

Së dyti, të krijonte një mbështetje të pastër politike, jo të ndërtuar mbi klientelizëm.

Dhe së treti, të përpiqej ta zbatonte këtë projekt duke u përballur njëkohësisht me kërkesat e Bashkimit Evropian dhe me presionin e strukturave informale dhe krimit të organizuar, që ende kanë ndikim real në vend.

Nuk mund të qeverisësh Shqipërinë pa pragmatizëm ndërkombëtar dhe pa një dozë të fortë cinizmi të brendshëm. Duhet të jesh në gjendje të mbash ekuilibra të vështirë dhe të “ndotësh duart” për të pasur hapësirë veprimi. Dhe duhet thënë se Edi Rama i ka këto aftësi. Problemi i tij nuk është mungesa e tyre, por mungesa e një projekti afatgjatë për shoqërinë shqiptare. Këtë ai nuk e ka.

Kushdo që do ta pasojë, nëse dëshiron të bëjë më mirë, do të duhet të krijojë atë që Shqipëria ende nuk e ka pasur pas gati katër dekadash tranzicion: një shtresë të mesme të qëndrueshme, rreth 300-400 mijë votues që votojnë sipas programeve dhe interesave reale, jo sipas klientelizmit apo ndikimeve kriminale.

Pa një shtresë të tillë të mesme, pa paga të qëndrueshme dhe pa siguri ekonomike, vota nuk bëhet e lirë dhe demokracia mbetet formale. Partitë nuk prodhojnë alternativa reale dhe sistemi riprodhon vetveten. Ky është problemi i vërtetë dhe jo flamingot e Vjosës./ “Balcani Caucaso”