Si po shkelet ligji për cigaret elektronike në Shqipëri

Nga redaksia Publik.al

Një denoncim që ndez alarmet

Dhjetëra denoncime të forta  publike, kanë mbërritur në redaksinë tonë,kundër kompanisë IQOS dhe shitësve të cigareve elektronike (vape) në tregun shqiptar. Në disa postime në rrjetet sociale, Braçe denoncoi me foto dhe video shitjen e lirshme të produkteve të duhanit elektronik në supermarkete dhe aeroporte, pa asnjë paralajmërim për ndalimin e shitjes ndaj të miturve dhe me reklama që, sipas tij, “joshiin fëmijët në mënyrë të paligjshme”.

Në pamjet e publikuara, duket se produktet e IQOS dhe të markave të tjera të duhanit elektronik shiten në raftet e hapura pranë produkteve ushqimore, me slogane marketingu që i ftojnë klientët “të zbulojnë më shumë” ose “të shijojnë udhëtimin pa tymin e duhanit”. Vetëm një shënim i vogël në fund të reklamës paralajmëron se produkti “përmban nikotinë dhe duhet përdorur vetëm nga të rriturit” – një shkrim pothuaj i padukshëm për një rregull që ligji kërkon të jetë i dukshëm e i theksuar.

Çfarë thotë ligji shqiptar

Sipas Ligjit nr. 9636, datë 6.11.2006 “Për mbrojtjen e shëndetit nga produktet e duhanit”, të ndryshuar në vitin 2019, është rreptësisht e ndaluar shitja e produkteve të duhanit dhe cigareve elektronike për personat nën moshën 18 vjeç.

Ligji detyron gjithashtu shitësit të vendosin paralajmërime të dukshme, me germa të mëdha, që njoftojnë ndalimin për të miturit dhe rrezikun shëndetësor nga përdorimi i këtyre produkteve.

Po ashtu, neni 11 i ligjit ndalon çdo formë reklame, promovimi apo sponsorizimi që nxit përdorimin e cigareve elektronike apo produkteve me nikotinë, përfshirë edhe marketingun e maskuar në ambientet tregtare.

Në disa prej pikave të kontrolluara nga Publik.al, këto detyrime mungojnë plotësisht. Në asnjë raft nuk ka paralajmërime të dukshme, ndërsa reklamat shfaqen të dizajnuara me grafika joshëse, të ngjashme me fushata kozmetike apo teknologjike – në kundërshtim me frymën e ligjit shqiptar dhe direktivat e BE-së për produktet e duhanit (TPD2).

Një rrezik që po përhapet mes të rinjve

Në të njëjtën linjë me shqetësimin e Braçes, studime ndërkombëtare të publikuara nga Sky News dhe University of York (UK) tregojnë se përdorimi i cigareve elektronike tek të rinjtë është trefishuar në dekadën e fundit.

Sipas analizës, fëmijët që përdorin “vape” kanë tre herë më shumë mundësi të bëhen duhanpirës në të ardhmen, duke e kthyer këtë industri në një trampolinë drejt varësisë së plotë nga nikotina.

Ekspertët britanikë paralajmërojnë gjithashtu lidhje të qarta midis përdorimit të vap-it dhe rritjes së problemeve respiratore, dhimbjeve të kokës, migrenës, bronkitit dhe uljes së spermatozoideve tek meshkujt e rinj.

Shqipëria: treg pa kontroll dhe pa mbrojtje

Ndryshe nga vendet e BE-së ku rregullat për shitjen e duhanit elektronik janë të forta dhe të monitoruara, autoritetet shqiptare mungojnë në terren. As Inspektorati Shëndetësor, as AKU, dhe as Drejtoria e Tatimeve nuk kanë njoftuar asnjë gjobë apo procedurë ndaj tregtarëve që shkelin ligjin, ndonëse reklamat dhe shitjet janë publike e të hapura.

Në Aeroportin e Rinasit, produktet “heat not burn” dhe pajisjet “vape” janë në ekspozim të plotë, shpesh në afërsi të produkteve ushqimore, pa asnjë paralajmërim për ndalimin e shitjes për të mitur.

Në disa pika të qendrave tregtare të Tiranës, shitësit pranojnë se “nuk pyeten për moshën”, ndërsa reklamat digjitale të markave më të mëdha vazhdojnë të qarkullojnë në rrjetet sociale shqiptare pa asnjë filtër ligjor.

Heshtje institucionale, fitime marramendëse

Burime të tregut tregojnë se fitimet e kompanive të duhanit elektronik në Shqipëri kanë shkuar përtej 10 milionë eurove në vit, një treg që po zgjerohet agresivisht falë mungesës së kontrollit dhe përfshirjes në marketing të kompanive ndërkombëtare.

Për kompanitë, Shqipëria është “parajsa e tregtimit të lirë”: një treg pa inspektime, pa penalitete dhe me konsumatorë të rinj që i nënshtrohen varësisë që në moshë të hershme.

Konkluzioni: një krim që tymoset çdo ditë

Nëse shitja e lirshme e cigareve elektronike vazhdon pa pengesë, Shqipëria rrezikon të ketë një brez të ri të varur nga nikotina, në emër të “teknologjisë së duhanit pa tym”.

Ligji ekziston, por askush nuk e zbaton.

Autoritetet heshtin, ndërsa marketingu i kompanive shumëkombëshe gëlon, duke e kthyer “vape”-in në modë, jo në paralajmërim.

Publik.al do të ndjekë më tej këtë çështje, për të verifikuar nëse Ministria e Shëndetësisë dhe Inspektorati Shëndetësor do të ndërmarrin hetime për tregtarët dhe distributorët e produkteve të duhanit elektronik që shkelin hapur ligjin.

Kush mbron fëmijët nga tymi i biznesit?

Për momentin askush.