SI U PARALAJMËRUA KATASTROFA, POR ASKUSH NUK VEPROI

Dhjetëra shtëpi të përmbytura, qindra hektarë tokë nën ujë të kripur dhe banorë të izoluar. Ajo që ndodhi në Lezhë më 19–20 nëntor nuk ishte një fatkeqësi natyrore, por një dështim i pastër shtetëror. Përplasja mes Bordit të Kullimit dhe Administratës Rajonale të Zonave të Mbrojtura (AdZM) la pa ndërhyrje kanalin jetik që lidh lagunën Kune–Vain me detin – një kanal i bllokuar prej muajsh dhe i paralajmëruar zyrtarisht se mund të shkaktonte përmbytje masive.

Nisja e katastrofës

Në orën 21:00 të mbrëmjes së 19 nëntorit, qetësia në fshatin Rrilë u prish nga një banor që po peshkonte pranë kanalit Spiten–Hidrovor. Brenda pak minutash, niveli i ujit u rrit me shpejtësi të frikshme.

“Pashë shtim të prurjeve dhe lajmërova menjëherë policinë,” – tha peshkatari, i cili sinjalizoi çarjen e argjinaturës së lagunës: një krisje e madhe, rreth 40 metra, në distancë 1.9 km nga Hidrovori i Tales.

Megjithëse ushtria dhe emergjencat civile ndërhynë gjatë natës, mëngjesi i 20 nëntorit gdhiu me 800 hektarë tokë nën ujë, 5 banesa të përmbytura plotësisht dhe rreth 100 shtëpi të tjera të rrethuara nga uji i kripur në Shënkoll, Kolsh dhe Zejmen.

Një fatkeqësi e paralajmëruar

Dokumentet, dëshmitë dhe komunikimet zyrtare tregojnë se alarmi ishte ngritur prej verës.

Drejtuesja e AdZM Lezhë, Luiza Marku, konfirmoi se që në korrik 2025 zyra e saj ishte në dijeni se gryka natyrore e kanalit Matkeqe ishte bllokuar nga sedimentet.

“Niveli i ujit në lagunë kishte rënë ndjeshëm, kishte shtim të algave, erë të rëndë dhe rrezik për banorët,” – tha Marku për BIRN.

AdZM i kërkoi Bordit të Kullimit ndërhyrje urgjente dy herë:

• 17 korrik 2025
• 28 tetor 2025 (urgjente)

Në të dyja rastet, kërkohej ekskavator për hapjen e kanalit, duke paralajmëruar qartë: “rrezik përmbytjeje nga shkarkimet e hidrovorit drejt lagunës.”

Refuzimet dhe topi i hedhur pas murit

Bordi i Kullimit refuzoi ndërhyrjen fillestare, duke u justifikuar me burokraci:

“Makineria e rëndë lëviz vetëm me miratim të Ministrisë së Bujqësisë,” – thuhej në përgjigjen e korrikut.

Drejtori Nikolin Prendi u shpreh se zona nuk është në kompetencën e Bordit:

“Ajo pjesë administratohet nga zonat e mbrojtura, jo nga ne.”

Edhe pas përmbytjes, ai mbrojti të njëjtin qëndrim, duke theksuar se ekskavatorët lëvizën vetëm kur situata doli jashtë kontrollit.

Policia nis hetime penale

Më 23 nëntor 2025, Policia e Lezhës referoi materialet në Prokurori për “mosveprimin që çoi në përmbytje”, duke hetuar shkakun e çarjes së argjinaturës së ndërtuar prej dheu dhe rëre.

Banorët: “Uji është i kripur, nuk janë reshjet – është faji i njeriut!”

Pasojat për banorët janë të rënda dhe afatgjata.

Ardian Mlika nga Vaini beson se ndërhyrja u vonua qëllimisht:

“Kanali natyror ka qenë i mbyllur. Ekskavatori ishte në zonë prej një jave, por nuk punoi. Zona e mbrojtur është kthyer në tokë private.”

Nga Barbulloja, Gëzim Prenga thotë se bujqësia dhe blegtoria e tij janë shkatërruar:

“Uji arriti 1 metër. Pula ngordhën, ushqimi i bagëtive u shkatërrua, të mbjellat janë nën ujë. Nuk është ujë reshjesh – është ujë deti!”

Banorët kujtojnë se toka e kripur ka nevojë për vite për t’u rikuperuar – si në përmbytjen e vitit 2002.

Ekspertët: Mbishfrytëzim dhe mungesë investimesh – jo natyrë

Eksperti i mjedisit, Jak Gjini, është i prerë:

“Kune–Vaini është shfrytëzuar maksimalisht dhe nuk është investuar. Ujërat brenda lagunës janë fryrë dhe çarja ndodhi aty ku ishte pika më e dobët.”

Edhe AdZM pranon se faktorët njerëzorë kanë pasur rol kyç.

Një katastrofë që nuk duhej të kishte ndodhur

Ngjarja në Lezhë është shembulli më i qartë se si konfliktet e kompetencave, burokracitë dhe neglizhenca shtetërore mund të kthejnë një problem të zgjidhshëm në një krizë humanitare e ekologjike.

Dhe ndërsa institucionet vazhdojnë ping–pongun e përgjegjësive, banorët e Shënkollit, Rrilës dhe Tale–Vainit i kanë shtëpitë e përmbytura, tokën e kripur dhe një e ardhme të pasigurt.

Publik.al vijon ndjekjen e hetimeve dhe përgjegjësive institucionale për këtë ngjarje.