Theo Alexandridis rrëzon drejtësinë e re: Reforma dëmtoi pavarësinë e gjyqësorit dhe…

Përditësuar më 19 November 2024, 21:44

Punoi për Reformën në Drejtësi në Shqipëri

Kush e çon reformën shqiptare të drejtësisë në Gjykatën e Strasburgut

Intervistë e Vincent van Gerven Oei me Theo Alexandridis-in

Sipas raportit të fundit për Shqipërinë të Komisionit Europian për vitin 2024, duket se më në fund po i vjen fundi procesit të vettingut të gjyqësorit shqiptar, të paktën në shkallën e parë, i cili filloi konkretisht me krijimin e organeve të vettingut në vitin 2017. Deri në tetor të vitit 2024, 794 nga 805 magjistratë janë kontrolluar nga Komisioni i Pavarur i Kualifikimit (KPK). Megjithatë, shumë ankesa janë ende në pritje në Kolegjin e Posaçëm të Apelimit (KPA) të Gjykatës Kushtetuese dhe një numër i madh magjistratësh që u shkarkuan nga organet e vetingut kanë apeluar më tej rastet e tyre në Gjykatën Europiane të të Drejtave të Njeriut (GJEDNJ) në Strasburg. Këto raste të dorëzuara në GJEDNJ në vitet 2019 dhe 2020 tashmë kanë marrë një vendim, duke përfshirë rastet Antoneta Sevdari kundër Shqipërisë dhe Besnik Cani kundër Shqipërisë, të dyja që lidhen me shkarkimin nga KPA-ja të një ish-anëtari të Këshillit të Lartë të Prokurorisë (KLP).

Theo Alexandridis është partner në OJQ-në për të drejtat e njeriut Res Publica dhe avokat, i cili ka dorëzuar një numër të madh të amicus curiae në Gjykatën Europiane të të Drejtave të Njeriut (GJEDNJ). Së bashku me një grup kolegësh të angazhuar nga Shqipëria, Britania e Madhe dhe Italia, ai ka marrë pjesë në disa aplikime shumë të argumentuara në GJEDNJ, duke u munduar të sigurojë drejtësi për klientët e tij dhe të garantojë që procesi i vettingut të zbatohet në mënyrë të përshtatshme dhe në përputhje me të drejtat e njeriut. Unë e kam intervistuar Theo-n për të diskutuar mbi gjendjen aktuale të Reformës në Drejtësi dhe kapjen ekzekutive të sistemit gjyqësor.

Si u angazhuat me Reformën në Drejtësi?

Kam jetuar në Shqipëri nga viti 2010 deri në 2016 dhe tani, që jam rikthyer në Greqi, e vizitoj disa herë në vit. Angazhimi im me Reformën në Drejtësi ishte plotësisht aksidental. Interesi im kryesor ishte që gjyqësori të mund të funksiononte me sa më shumë pavarësi, prandaj në fillim mendova që Reforma në Drejtësi nuk kishte ndonjë lidhje për mua ose për OJQ-në me të cilën punoj, Res Publica. Por pastaj fillova të merrja sinjale shumë shqetësuese që reforma mund të dëmtonte pavarësinë e gjyqësorit.

Sigurisht, duhet të pranojmë që ka pasur probleme me pavarësinë e gjyqësorit, por Reforma në Drejtësi ka dështuar pikërisht në adresimin e këtij problemi: pavarësinë e gjyqësorit nga ekzekutivi. Fokusimi ka qenë më shumë tek korrupsioni brenda gjyqësorit. Ndërsa kjo ishte dhe vazhdon të jetë një çështje, madje kam dëgjuar raporte se kjo është problem edhe me trupat e vetingut, shqetësimi im ka qenë dhe vazhdon të jetë që qeveria mund të përdorë Reformën në Drejtësi si një pretekst për të forcuar kontrollin e saj mbi gjyqësorin.

Prandaj, me Res Publica nisëm të përgatisnim amicus curiae për shumicën e çështjeve të vetingut që erdhën para GJEDNJ-së. Si rezultat, hyra në kontakt me disa gjyqtarë dhe prokurorë dhe fillova të punoja mbi çështje më specifike si avokat, duke i argumentuar ato para Gjykatës. Kjo do të thotë që unë, sigurisht, kam një opinion të caktuar në lidhje me procesin e vetingut, por besoj se ky opinion është i bazuar në fakte dhe argumente.

Nga përmbledhjet dhe memorandume të ndryshme që kemi paraqitur, është e qartë se një pjesë e konsiderueshme e argumentit tonë lidhet me mënyrën se si u zgjodhën organet e vetingut. Nëse do të përmbledh shqetësimet e mia kryesore mbi zgjedhjen e organeve të vetingut, më e rëndësishmja do të ishte që Parlamenti kishte diskrecion të pakufizuar në emërimin e tyre.

Pati një thirrje të parë për kandidatura. Aplikimet e ardhura fillimisht u shqyrtuan nga Avokati i Popullit dhe Operacioni Ndërkombëtar i Monitorimit (ONM) dhe u krijuan dy lista: Lista A dhe Lista B. Lista A përfshinte ata që plotësonin kriteret ligjore për të emëruar në një nga tre organet e vetingut, ndërsa Lista B përfshinte ata që nuk i përmbushnin ato. Megjithatë, numri i aplikantëve në Listën A doli të mos ishte i mjaftueshëm, pjesërisht për shkak të gabimeve të shumta të bëra nga kandidatët në përgatitjen e dosjeve të tyre, një tregues i mungesës së profesionistëve të kualifikuar ligjorë në Shqipëri. Kështu, iu dha një shans i dytë, gjë që për një aplikim të rregullt profesional do të ishte e paprecedentë.

Kështu, pati një thirrje të dytë për kandidatura. Shumë nga kandidatët që fillimisht ishin në Listën B, sepse nuk kishin dorëzuar të gjitha dokumentet e nevojshme, u vendosën në Listën A. Afatet ishin shumë të shkurtra. Kjo bëri që Avokati i Popullit dhe ONM të kishte shumë pak kohë në dispozicion për të kryer një verifikim të plotë dhe të thelluar të kandidatëve. Sa i përket disa kritereve, si mungesa e çdo procedimi disiplinor gjatë jetës së tyre, Avokati i Popullit dhe ONM ranë dakord që kandidatët të vetëdeklaronin se plotësonin atë kriter. Nuk kishte ndonjë formular të veçantë për këtë, që është përsëri një tregues i mungesës së kohës, dhe këtë e pranuan më vonë si Avokati i Popullit ashtu edhe ONM.

Pyetja që ngrihet është: nëse nuk kishin mjaftueshëm kohë, pse nuk kërkuan një shtyrje? Ju pretendoni se po udhëhiqni një nismë monumentale në Shqipëri për të pastruar gjyqësorin nga gjyqtarët dhe prokurorët e korruptuar. Nuk mendoj se vetingu do të ishte minuar nëse Avokati i Popullit ose ONM do të kishin kërkuar një shtyrje prej, le të themi, një muaji. Por mendoj se rrethanat politike nuk e lejuan këtë, sepse gjithçka ishte nënshtruar nevojave të afatit kohor të vendosur nga qeveria shqiptare dhe mbështetësit e saj ndërkombëtarë.

Pas thirrjes së dytë për kandidatura, ende kishte disa kandidatë në Listën B, si Rezarta Gaba Schuetz. Por pastaj hyn në lojë diskrecioni i pakufizuar i Parlamentit për të lëvizur aplikantët nga Lista A në Listën B, dhe ata vendosën ta zhvendosin atë nga Lista B, që nënkuptonte se nuk kualifikohej për t’u emëruar, në Listën A, që do të thoshte se kualifikohej. Ju tashmë bëtë një raund të dytë aplikimesh për të rritur numrin e kandidatëve të kualifikuar, kështu që nuk duhet të ketë pasur ndonjë arsye të veçantë për të zhvendosur Schuetz nga Lista B në Listën A dhe më pas ta emëroni atë në KPA. Me siguri do të kishte pasur persona më të kualifikuar tashmë në Listën A për të zgjedhur!

Nga një perspektivë ligjore, është tashmë problematike që Parlamenti kishte këtë diskrecion, veçanërisht kur qëllimi është të shkëputet ndikimi politik nga gjyqësori. Kjo nuk është një akuzë kundër Schuetz, e cila nuk bëri asgjë të gabuar në këtë proces, por kundër procedurës së ndjekur nga Parlamenti, ku kishte një diskrecion të pakufizuar.

Pastaj pati disa raunde intervistash përpara Parlamentit. Pyetjet ishin kryesisht të padobishme, si “A keni ndonjë lidhje me politikën?” “A keni bërë ndonjë gjë të paligjshme?” Dua të them, çfarë prisni që njerëzit të thonë? Mesatarisht, intervista nuk zgjaste më shumë se 4–5 minuta. Do të prisnit që Parlamenti dhe komuniteti ndërkombëtar të kishin qenë më profesionistë për këtë; nuk mund të intervistoni dikë që do të jetë në pozicionin për të vlerësuar gjyqtarët dhe të ketë juridiksionin përfundimtar disiplinor mbi çdo gjyqtar tjetër në Shqipëri vetëm për pesë minuta!

Mos të harrojmë gjithashtu se marrëveshja për të emëruar anëtarët e organeve të vlerësimit ishte shprehimisht përcaktuar si një nga kushtet e marrëveshjes McAllister+. Kështu që kemi politikanë që bëjnë pazare, dhe gjendja aktuale e trishtë, për të qenë plotësisht të qartë, është përgjegjësi e të dy partive politike dhe, sigurisht, e komunitetit ndërkombëtar që ndërmjetësoi këtë marrëveshje.

Duhet shtuar që Komisioni i Venecias, në një nga opinionet e tij, ka konstatuar se dihet mirë që disa anëtarë të Parlamentit kanë lidhje me krimin e organizuar. Kështu kemi një Parlament, me anëtarë me lidhje me krimin e organizuar, që ka diskrecion të pakufizuar për të emëruar ata njerëz që do të vlerësojnë gjyqtarët, të cilët më pas, shpresohet, do të ndjekin politikanët me lidhje me krimin e organizuar. Pa e ekzagjeruar, mund të thuhet se ka një shqetësim të lehtë për konflikt interesi.

Pasi u zgjodhën organet e vlerësimit, KPK dhe KPA, ato filluan procesin e vlerësimit, duke nisur me institucionet e larta të drejtësisë. Disa prej atyre që u shkarkuan e çuan çështjen e tyre në Gjykatën Europiane të të Drejtave të Njeriut në Strasburg, duke e bazuar rastin e tyre, në disa raste, pikërisht në procesin e diskutueshëm të zgjedhjes. Dy raste kanë marrë një vendim së fundmi, Antoneta Sevdari kundër Shqipërisë dhe Besnik Cani kundër Shqipërisë. Cili është statusi i zbatimit të këtyre vendimeve?

Kur shkon në Gjykatën Europiane të të Drejtave të Njeriut dhe fiton, ky nuk është fundi i vendimit. Do të ketë një kompensim të paguar nga shteti, të vendosur nga Gjykata, por më pas vendimi i kalon Komitetit të Ministrave, i përbërë nga të gjithë ministrat e drejtësisë ose zëvendësit e tyre nga shtetet anëtare të Këshillit të Europës. Roli i tij është të shqyrtojë masat që shtetet po marrin për të parandaluar shkelje të ngjashme në të ardhmen, sepse Gjykata Europiane nuk dëshiron të merret me raste të përsëritura. Nëse ka raste të përsëritura, dhe Shqipëria është e njohur për këtë, do të thotë që ka një mangësi strukturore në adresimin e këtyre çështjeve.

Do të filloj me rastin Sevdari, sepse ky është më i thjeshtë. Ai lidhej me çështjen e rëndësishme të vlerësimit të ligjshmërisë së pronës për të cilën nuk ka prova që janë paguar taksat përkatëse. Kjo çështje ka dalë në shumë raste të vlerësimit dhe do të shfaqet në shumë raste të reja përpara Gjykatës Europiane. Ajo që ndodhi në rastin Sevdari ishte që Gjykata tha se jo çdo shumë parash, origjina e ligjshme e të cilave nuk mund të provohet përfundimisht, duhet të shërbejë si bazë për shkarkimin e një personi të vlerësuar. Kjo përcaktohet në nenin 61(1) të Ligjit të Vetingut. Hartuesit e Reformës në Drejtësi ishin, me të drejtë, sipas mendimit tim të përulur, të vetëdijshëm për historinë e Shqipërisë, pra që shumë njerëz mund të jetojnë në shtëpi që nuk janë legalizuar dhe që kjo është toleruar për vite nga autoritetet. Për më tepër, shumë familje, përfshirë ato të prokurorëve dhe gjyqtarëve, kanë pasur anëtarë që kanë punuar në Greqi dhe vende të tjera, duke dërguar remitanca ndërsa punonin pa dokumente, ose ndonjëherë në kushte të trafikut njerëzor.

Në rastin Sevdari, Komiteti i Ministrave ishte i kënaqur me masat e ndërmarra nga qeveria shqiptare, veçanërisht me pagesën e kompensimit. Kjo nuk duhet marrë si e mirëqenë, sepse në disa raste, qeveria shqiptare refuzon në mënyrë të vendosur të paguajë kompensimin e caktuar nga Gjykata. Një rast i tillë është Sharxhi dhe Të Tjerë kundër Shqipërisë, me një kompensim prej 13 milionë eurosh. Problemi nga një perspektivë ligjore këtu është se ke një kryeministër, në sfondin e Reformës në Drejtësi, që thotë se nuk është i gatshëm të respektojë një vendim përfundimtar të Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut. Do të ishte shumë problematike nëse ai do të kishte thënë se nuk do të zbatonte një vendim të një gjykate më të ulët në Shqipëri, prandaj ekziston ndarja e pushteteve, por kërkon një guxim të veçantë të thuash se nuk do të zbatosh një vendim të Gjykatës Europiane.

Masa tjetër e ndërmarrë nga qeveria shqiptare ishte përkthimi i vendimit Sevdari në shqip dhe shpërndarja e tij tek organet e vetingut, me idenë që anëtarët e KPK-së dhe KPA-së ta lexonin dhe të orientonin proceset e tyre të vendimmarrjes në bazë të gjetjeve të Gjykatës. Vlerësimi im sot është se kjo nuk ka ndodhur. KPK dhe KPA në fakt refuzojnë të zbatojnë gjetjet dhe qasjen e Gjykatës në rastin Sevdari sa i përket nenit 61(1) të Ligjit të Vetingut. Kjo, nga ana tjetër, çon në rritjen e ngarkesës së punës në Gjykatë, duke i penguar ata të adresojnë mangësitë strukturore të procesit të vetingut, duke shkaktuar kështu vuajtje të panevojshme për shumë prokurorë dhe gjyqtarë.

Rasti Cani është shumë më interesant, sepse në këtë rast nuk bëhet fjalë për një vlerësim të gabuar, por për një ankesë kundër ish-anëtarit të KPA-së, Luan Daci. Daci kishte deklaruar se nuk kishte asnjë masë disiplinore të zbatuar kundër tij. Kjo u provua përfundimisht si një gënjeshtër e qartë, pasi ai ishte shkarkuar nga detyra në vitin 1997. Falë këmbënguljes së disa gjyqtarëve dhe prokurorëve, përfshirë Canin, të cilët ngritën kallëzime penale kundër tij, ai u shpall në fund fajtor dhe u shkarkua.

Cani veproi fjalë për fjalë sipas rregullave. Ai u ankua për emërimin e Dacit pranë KPA-së, që pretendoi se nuk kishte juridiksion mbi këtë çështje. Ai gjithashtu u ankua në Gjykatën Kushtetuese, e cila po ashtu pretendoi se nuk kishte lidhje me procesin e vetingut. Kjo është në vetvete një çështje e madhe, sepse një nga atributet e një gjykate është se ajo duhet të jetë në gjendje të vlerësojë të gjitha çështjet që bien në juridiksionin e saj. Pra, kur i drejtohesh një gjykate dhe thua se një nga anëtarët e saj është emëruar në mënyrë të paligjshme, gjykata duhet të bëjë diçka për këtë. KPA zgjodhi të mos veprojë, me argumentin se sipas nenit F(3) të Aneksit Kushtetues, nuk ka kompetencë për të adresuar kushtetutshmërinë e parimeve të vetingut. Dhe kjo është një goditje e madhe për karakterin gjyqësor të gjykatës.

Kështu, mbi këtë bazë, pasi kishte ezauruar të gjitha mjetet juridike vendase, Cani iu drejtua Strasburgut. Dhe ai fitoi. Megjithatë, KPA-ja vazhdon të injorojë hapur vendimin e Gjykatës dhe vazhdon të pohojë se nuk ka asnjë juridiksion për të shqyrtuar emërimin e anëtarëve të organeve të vetingut, edhe kur është vërtetuar se ata janë emëruar në mënyrë të paligjshme.

Pastaj ka një çështje tjetër. Sipas ligjit shqiptar, ekziston një ndryshim midis pazgjidhshmërisë dhe papërshtatshmërisë së magjistratëve. Në rastin e papërshtatshmërisë, për shembull, ke një gjyqtar që arrestohet për korrupsion. Ai duhet të përjashtohet nga trupi gjyqësor, por shkarkimi i tij do të ketë ndikim vetëm për të ardhmen. Por situata është ndryshe kur del se ka pasur një problem në emërimin e tyre që nga fillimi, që është pazgjidhshmëri. Në atë rast, sipas ligjit shqiptar, lindin shqetësime për të gjitha vendimet që ata kanë marrë deri në atë pikë, sepse defekti buron nga fakti i emërimit të tyre të paligjshëm, që është rasti me Dacin.

Çfarë ka dalë nga çështja Cani është se Gjykata shpalli që një rregull themelor i një procesi të drejtë gjyqësor (për të pasur një trup gjyqësor të ngritur me ligj) nuk ishte respektuar. Kjo është situata, kthehesh te pika zero dhe fillon përsëri. Kështu, kur Cani kthehet nga Strasburgu, pyetja bëhet: ku duhet ai të aplikojë për të riparë rastin e tij? Gjykata pranoi një mundësi të ofruar nga qeveria shqiptare që, për analogji të parimeve përkatëse të Kodit të Procedurës Civile (pasi ato janë pjesë e kuadrit ligjor të vetingut), një rast vetingu mund të rihapet nga KPA, megjithëse Ligji i Vetingut nuk e parashikon shprehimisht këtë. Kuptimi im është se Gjykata nuk ishte fort e bindur për këtë, sepse edhe qeveria nuk ishte e sigurt dhe e paraqiti thjesht si mundësi.

Por Cani nuk paraqiti kërkesë për të rihapur rastin e tij në KPA; ai paraqiti një kërkesë për riemërimin e tij në KLP. Tani qeveria tha se ai e ka humbur të drejtën për të pasur rastin e tij të rihapur, sepse nuk e bëri këtë brenda katër muajve pas vendimit të Gjykatës. Por Cani argumentoi se KPA nuk mund t’i sigurojë një të drejtë për proces të drejtë gjyqësor, që është plotësisht dhe saktësisht e vërtetë. Sepse kohët e fundit disa aplikantë të tjerë, bazuar në argumentimin e Gjykatës në rastin Sevdari, kërkuan rihapjen e rasteve të tyre. Të gjithë ata u refuzuan, me KPA-në vetë që tha se nuk ka mundësi për të rihapur një rast, përveçse nëse ka një vendim të GJEDNJ që e parashikon atë. Kështu që mund të harrojmë zgjidhjen e qeverisë me Kodin e Procedurës Civile këtu.

Në një nga vendimet interesante të KPA-së, përmendet një paragraf që thekson se, megjithëse është e vërtetë që nuk ekziston një dispozitë e qartë për rihapjen e proceseve të vetting-ut përpara KPA-së, kjo nuk përbën një mungesë nga ana e ligjvënësit. Përkundrazi, vendimi argumenton se kjo lidhet me faktin që procesi i vetingut ka një afat të caktuar kohor. Gjithashtu, kjo vërehet nga fakti se, për shkak të numrit të kufizuar të anëtarëve të KPA-së, ata nuk mund të formojnë një trupë të re për të shqyrtuar kërkesat për rihapje.

Kjo ngre pyetjen: Pse Cani duhet të dërgojë një kërkesë për rihapje në KPA? Rezultati i vetëm do të ishte që çështja e tij të mbetej pezull përpara KPA-së “sine die”, pa afat, deri në përfundimin e mandatit të KPA-së, kur rastet do të transferoheshin në Gjykatën Kushtetuese. 

Përse do ta vendoste ai veten në një situatë të tillë? Bëhet fjalë për dikë që është shkarkuar nga detyra, është i papunë, ka shkuar deri në Strasburg dhe më pas i kërkohet që të nisë gjithçka nga fillimi dhe të presë edhe disa vite të tjera përpara se të merret një vendim mbi rihapjen e çështjes së tij?!

Ashtu si e shoh unë, Cani veproi në mënyrën më logjike duke kërkuar rikthimin në detyrë pranë Këshillit të Lartë të Prokurorisë (KLP). Sërish, bazuar në ato që kam mësuar nga raportimet në media, fillimisht KLP-ja ishte në favor të riemërimit të tij. Por pati opinione të ndryshme nga palë të tjera, të cilat argumentuan se kjo do të binte në kundërshtim me vendimin e Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut (GJEDNJ). Ky ishte një nga rastet e rralla kur ONM-ja (Operacioni Ndërkombëtar i Monitorimit) bëri publik qëndrimin e saj. Sa di unë, kërkesa vazhdon të mbetet pezull në KLP dhe pritet të shqyrtohet gjatë një mbledhjeje të Komitetit të Ministrave në dhjetor. Res Publica gjithashtu ka dorëzuar një material mbi këtë çështje. Një nga rekomandimet tona është që Gjykata Kushtetuese të shqyrtojë çështjet që lidhen me zgjedhjen e anëtarëve të KPA-së, pasi KPA-ja është, në fund të fundit, një dhomë e Gjykatës Kushtetuese. Ky ndryshim mund të zgjidhte shumë probleme, por do të kërkonte ndryshime në ligj.

Ju përmendët rolin e Operacionit Ndërkombëtar të Monitorimit (ONM) në këtë rast të veçantë. ONM ka një rol të rëndësishëm në të gjithë procesin e vetingut, por që nga fillimi ka qenë shumë e paqartë se si operon saktësisht ky organ ndërkombëtar. Çfarë dimë për ta dhe çfarë po bëjnë në të vërtetë?

ONM ka tre role kryesore. Roli i parë ishte pjesëmarrja në përzgjedhjen e kandidatëve për organet e vetingut dhe klasifikimi i tyre në Listën A dhe Listën B. Problemi këtu, siç e diskutuam, ishte mungesa e një afati kohor. Gjithashtu, kishte një farë niveli të favorizimit ndaj disa kandidatëve, siç ishte rasti i Albana Shtyllës. Në një nga dokumentet e ONM-së thuhet për Shtyllën se aftësitë dhe kualifikimet e saj nuk viheshin në dyshim, por që mund të kishte shqetësime që deri në atë moment, edhe pas aplikimit për një pozicion në organet e vetingut, ajo ishte Sekretare e Përgjithshme e Kuvendit. Sipas standardeve ndërkombëtare, nuk mund të kesh nëpunës civilë si anëtarë të organeve rregullatore të gjyqësorit, ndaj ONM sugjeroi që ajo mund të bënte njërën nga dy gjërat për të shmangur çdo perceptim të konfliktit të interesit etj.: të jepte dorëheqjen ose të delegonte detyrat e saj. Ajo zgjodhi të bënte këtë të fundit. Por pse ishte ONM kaq e shqetësuar për këtë kandidate të veçantë dhe jo për të tjerë? Kjo është problematike, sepse ONM është organi që vlerëson kandidatët.

Roli i dytë i ONM-së është ai gjyqësor. Ata hartojnë opinione, marrin pjesë në seanca dëgjimore, etj. Këtu dalin dy çështje. Para së gjithash, vëzhguesit e ONM-së marrin pjesë jo vetëm në procedurat publike, por ata bashkohen edhe me trupat e vetingut kur këto të fundit tërhiqen në dhomat e tyre të vendimeve private. Sipas vlerësimit tim, kjo është një problem shumë i madh. E drejta ndërkombëtare dhe ajo vendase janë të qarta: në dhomën e vendimmarrjes duhet të jenë vetëm gjyqtarët. Prania e kujtdo tjetër përveç gjyqtarëve, pa praninë e të pandehurit, ngre pikëpyetje mbi paanësinë e gjykatës. Prania e vëzhguesit të ONM-së, së bashku me përkthyesin e tij, i cili do të jetë një person tjetër që do të ketë njohuri për mendimet e gjyqtarëve lidhur me të vlerësuarin, është një cenim i madh ndaj drejtësisë. Duke lënë mënjanë çështjen e përkthyesit, është e qartë se vëzhguesi i ONM-së mund të shprehë opinionin e tij aty gjatë diskutimeve private, njësoj siç ka bërë gjatë procedurave publike. Kështu që, këtu kemi anëtarë të KPA-së që dëgjojnë vetëm njërën anë, dhe jo atë të të vlerësuarit, çka përbën një problem të madh.

Çështja e dytë ka të bëjë me mënyrën e shprehur të njërit prej anëtarëve të ONM-së, Theo Jacobs. Jam i shqetësuar për mënyrën e tij të papërmbajtur të të shprehurit. Dua të veçoj reagimin e tij në rastin e Gerd Hoxhës, i cili u konfirmua nga KPA-ja. Me sa duket, vëzhguesit e ONM-së menduan ndryshe. Dhe ekziston një opinion që është mjaft fyes ndaj shtetit shqiptar, ku thuhet se KPA kishte gabuar dhe ky vendim ishte një fyerje për popullin shqiptar. E konsideroj shumë problematike kur një vëzhgues ndërkombëtar që ndodhet këtu mendon se po flet në emër të popullit shqiptar. Populli shqiptar ka organet e tij, vullnetin e tij, bën zgjedhjet e veta, do të paguajë për disa prej tyre, por në fund të fundit është vendimi i tij. Sigurisht që nuk i takon Jacobs-it, apo mua për këtë çështje, të vendosim se çfarë është e drejtë dhe çfarë është e gabuar. Dhe në fund të fundit, kjo ishte një fyerje e madhe ndaj Hoxhës, të cilin KPA-ja përfundimisht e konfirmoi në detyrë. Do të duhet diçka më shumë sesa deklarata boshe për të sfiduar KPA-në në këtë rast.

Dhe kjo na sjell te roli i tretë i ONM-së. Anëtarët e ONM-së kanë mundësinë të kërkojnë nisjen e procedurave disiplinore kundër anëtarëve të ndryshëm të organeve të vetingut. Pyetja ime është, pra, kjo: nëse vëzhguesit e ONM-së ishin kaq të shqetësuar për vendimin e KPA-së në rastin e Hoxhës, pse nuk kërkuan ndonjë masë ndaj anëtarëve të KPA-së? Pse nuk e mbështetën qëndrimin e tyre me veprime konkrete? Pohoj që kemi vëzhgues të ONM-së që nuk ndërmarrin veprimet që mund të ndërmarrin nëse do të ishin seriozë, por në të njëjtën kohë shpifin për një gjyqtar që u konfirmua.

Sa i përket asaj se kush është anëtar i ONM-së, përgjigjja e thjeshtë është: nuk e dimë. Dimë që ka disa vëzhgues që kanë ardhur dhe janë larguar. Për shembull, Ëillem Brouëer është larguar për të shërbyer në komisionin e vetingut në Moldavi. Kështu, vendosa të bëj një kërkesë për Lirinë e Informacionit në Komisionin Europian, duke kërkuar shabllonet e kontratave, termat e referencës, dokumentet që përcaktojnë bazat për përgjegjësinë disiplinore ose administrative, gjërat standarde. Mora një përgjigje nga Komisioni që ata nuk dispononin asnjë prej këtyre dokumenteve. Aktualisht ONM financohet bashkërisht nga Agjencia Austriake për Zhvillim, ndaj më pas e drejtova kërkesën time atje. Ndoshta ata kishin dokumentet pa i ndarë me Komisionin Europian, meqenëse ishin ata që menaxhonin projektin dhe, me shumë gjasë, nënshkruanin kontratat me vëzhguesit. Nuk mora asnjë përgjigje prej tyre.

Pra, jemi në një situatë ku nuk dimë me të vërtetë kufijtë e asaj që bëjnë vëzhguesit e ONM-së. Ne i njohim ata vetëm kur dalin publikisht ose kur janë përfshirë në një gjykim. Kjo krijon një problem, pasi ata kanë një rol shumë të rëndësishëm për të luajtur në administrimin e përditshëm të organeve të vetingut. Të paktën duhet të dimë se kush janë ata dhe çfarë kodi sjelljeje duhet të respektojnë!

Qeveria shqiptare e ka paraqitur Reformën në Drejtësi si një përpjekje për të luftuar korrupsionin në sistemin gjyqësor. Tani rezulton se anëtarët e KPK-së kanë kaluar kohë në një resort luksoz, Marina Bay, të paguar nga një prej oligarkëve të mëdhenj, Shefqet Kastrati. Çfarë po ndodh këtu?

Para se të përgjigjem në këtë pyetje, do doja të jap një pasqyrë më të mirë të kontekstit të Reformës në Drejtësi, sepse këtu mund të pozicionohet, sipas mendimit tim, mëkati kryesor i saj. E mbani mend deklaratat “Kap Çfarë të Kapësh”, etj., nga kryeministri. Dëmi që u krijua atëherë ishte ai i përshtypjes se një nga tre pushtetet, ai gjyqësor ishte i korruptuar në thelb dhe duhej të operohej për të hequr atë tumor. Kjo, mendoj, është ku komuniteti ndërkombëtar e ka kuptuar krejtësisht gabim. Në vend të kësaj, problemi ishte ndikimi i pandërprerë i ekzekutivit në gjyqësor. Kjo është arsyeja pse është kaq interesante të shohim që edhe në Raportin më të fundit për Sundimin e Ligjit të përgatitur nga Komisioni Europian, ka shqetësime mbi ndërhyrjen politike të funksionarëve të qeverisë në punën e gjyqësorit.

Por kjo nuk ishte ajo që Reforma në Drejtësi synonte të adresonte, dhe çdo gjë ka shkuar për keq që nga ai moment. Sepse nëse nuk e përcakton gabimisht problemin, është e qartë që nuk do të marrësh masat e duhura për ta adresuar atë. Nuk po them se para ose aktualisht nuk ka korrupsion në gjyqësor, ose që nuk duhet të merren masa. Por askush nuk po flet për çështjen kryesore, sipas mendimit tim.

Një shembull tjetër: Kush drejtonte pasardhësin e Këshillit të Lartë Gjyqësor (KLGj), Këshillin e Lartë të Drejtësisë (KLD)? Ministria e Drejtësisë. Pse ky organ nuk bëri asgjë gjatë gjithë këtyre viteve? Pse ministrat e njëpasnjëshëm gjatë viteve nuk bënë asgjë për gjyqtarët e korruptuar? Sigurisht, ata kanë një pjesë të drejtë përgjegjësie për korrupsionin në gjyqësor. Pra, ata që tani po mbështesin me zë të lartë Reformën në Drejtësi, në fakt nuk bënë asgjë vitet e kaluara për këtë çështje. Atëherë, deri në çfarë pike duhet të jemi të gatshëm t’u besojmë atyre, kur ata nuk bënë asgjë më parë?

Qeveritë e njëpasnjëshme kishin një “pakt të shenjtë” me pjesë të gjyqësorit, dhe për arsye të veta vendosën që tani duhet të ndryshojnë gjërat, dhe kështu lindi ideja e Reformës në Drejtësi. Në dukje, për këdo që nuk e njeh situatën shqiptare, nuk mund të gjesh asgjë të keqe në këtë; lufta kundër korrupsionit në gjyqësor është një objektiv fisnik. Por ekziston ky rrezik që një objektiv i tillë mund të përdoret si një pretekst për të forcuar kontrollin që qeveria ka mbi gjyqësorin. Kjo më çon në përfundimin që ndoshta nuk duhet të besoni shumë tek një qeveri që vazhdon të ushtrojë kontroll mbi gjyqësorin, ndërkohë që ju thotë se problemi kryesor është korrupsioni.

Nuk mund ta kuptoj pse anëtarët e Kuvendit të dy partive të mëdha politike, të cilët kanë shumë përgjegjësi për situatën e Shqipërisë, do të pranonin kaq lehtësisht një Reformë në Drejtësi që duket se mund t’i çojë ata të mbajnë përgjegjësi për veprimet dhe mosveprimet e tyre. Ose ata janë krejtësisht vetëvrasës, ose… Unë prirem të mendoj më shumë për pjesën e “ose”.

Duke u kthyer te pyetja për grumbullimin famëkeq të stafit të KPK-së. Fakti që kjo nuk u mor në shqyrtim tregon mungesën e interesit të publikut shqiptar për Reformën në Drejtësi, që ata kanë dorëzuar shpresat për të. Kjo mbështetet edhe nga sondazhe të ndryshme dhe gjithashtu u shfaq nga mungesa e interesit për shkarkimin e mundshëm të Dacit nga KPA. Në një shoqëri që do të përpiqej me të vërtetë të zbatojë sundimin e ligjit, këto do të kishin qenë çështje të mëdha të fokusit. Por përkundrazi, shoh një lloj dorëzimi: Reforma në Drejtësi ka dështuar, le të vazhdojmë jetën tonë.

Organet e vetingut në fakt janë ligjërisht të lejuara të pranojnë dhurata. Supozoj se kjo është menduar, për shembull, në kuadër të projekteve të financuara nga BE-ja, që është plotësisht e pranueshme. Unë nuk pajtohem me quajtjen e tyre “dhurata”, por të paktën kjo është aty në ligj. Problemi, sipas mendimit tim, ka filluar kur unë bëra një kërkesë për informacion në Komisionin Europian dhe mora një kopje të redaktuar të një letre nga ONM drejtuar KPK-së, ku thuhej se ata ishin informuar për këtë tërheqje të stafit, dhe që kishte dalë se kishte qenë KPK-ja që kishte kërkuar këtë dhuratë nga Kastrati. Dhe ONM-ja shkruan se kjo është e papranueshme, duke ngritur shumë shqetësime etike.

Ajo që duket se ka ndodhur është se një kompani sigurimesh e Grupit Kastrati kishte fituar një tender për të siguruar anëtarët e KPK-së, që vetë është plotësisht e pranueshme. Por duket se në një moment, dikush brenda KPK-së e përdori këtë si një argument për të kërkuar diçka nga Kastrati në këmbim. Dhe ajo diçka në këmbim ishte grumbullimi i stafit. Kështu që ONM-ja e përmend atë si një kërkesë për dhuratë, duke ditur mirë se çfarë nënkupton kjo.

I ktheva përgjigje ONM-së duke sugjeruar që kjo pa dyshim duhet të ishte një bazë për nisjen e procedurave disiplinore. Por mora një përgjigje që, ndonëse ky është një incident plotësisht i pafat dhe problematik, dhe vërtet është, ONM-ja beson se pranimi i dhuratës nuk ishte bazë për të nisur përgjegjësinë disiplinore, pasi kjo ishte parashikuar nga ligji. Por letra e ONM-së fliste për kërkimin e dhuratës, jo për pranimin. ONM-ja më duket e paqartë në këtë aspekt, por duket se ata nuk do të bëjnë asgjë për këtë.

Për më tepër, në bazë të kësaj letre, ONM i ka thënë KPK-së se duhet të konsultohen me ta për çdo ngjarje të ngjashme në të ardhmen, që tingëllon pak si paternalizëm dhe është një fyerje për integritetin e anëtarëve të KPK-së. Sigurisht, ata janë verifikuar dhe e dinë çfarë është e drejtë dhe e gabuar nga ana morale. Pas gjithçkaje, ata janë ata që japin gjykime për shkeljet morale, të vërteta apo të imagjinuara, të gjyqtarëve të tjerë!

Nëse e marrim këtë anekdotë si simbol të gjendjes aktuale të Reformës në Drejtësi, ku mendoni se do të na çojë kjo në fund? Si do të përfundojë gjithçka?

Si avokat, interesat e mia janë pak më prozaike. Nuk mund t’ju jap një pamje të gjerë. Aktualisht, shqetësimi im është për faktin se në fund të mandatit të tyre, anëtarët e KPA-së do të emërohen si anëtarë të njërit prej gjykatave të apelit. Pra, mund të kemi situatën paradoksale që ish-anëtarët e një dhome të Gjykatës Kushtetuese, të cilët njohuritë e tyre ligjore janë të dyshimta, ose sepse nuk kanë qenë gjyqtarë kurrë, ose sepse kanë qenë gjyqtarë shumë kohë më parë, dhe të cilët për më tepër nuk e kanë bërë betimin para Presidentit, sipas Kushtetutës, të emërohen si gjyqtarë të apelit.

Vetingu tashmë ka një trashëgimi shumë të njollosur. Keni shumë gjyqtarë dhe prokurorë që janë shkarkuar padrejtësisht, keni hequr nga gjyqësori gjyqtarë me një përvojë të konsiderueshme, keni të gjitha ato skandale që shpërthejnë në Shkollën e Magjistraturës, me staf mësimor që është larguar nga vetingu dhe që po përgatit brezin e ri të magjistratëve…

Raporti i Komisionit Europian për Shtetin Ligjor përmend se Kuvendi i Shqipërisë refuzon të zbatojë “disa” nga vendimet e Gjykatës Kushtetuese, tani rreth shtatë në total mendoj. Pra, keni një qeveri që betohet për shtet ligjor etj., ata e pastruan gjyqësorin, kështu që nuk ka më justifikime, dhe megjithatë ata ende refuzojnë të zbatojnë vendimet e Gjykatës Kushtetuese. Shqetësimi im është se nëse veprime të tilla nuk marrin peshën që duhet, me kalimin e kohës Gjykata Kushtetuese do të mundohet ta zbusë qëndrimin e saj. Ata do të duan që partnerët ndërkombëtarë të Shqipërisë të angazhohen me këtë si një çështje. Nëse kjo vazhdon, kam frikë që gjyqtarët shqiptarë, duke besuar se nuk mund të mbështeten te mbështetja e ndërkombëtarëve, do të “vihen në rresht”.

Ndërkombëtarët që janë këtu sot mund të largohen nesër, e vetmja fuqi që do të vazhdojë të qëndrojë është shteti shqiptar.

Dhe kështu kthehemi aty ku e nisëm.

Pikërisht.

Faleminderit.